Бадмин Андра
| Бадмин Андра | |
|---|---|
| Төрсн җил-өдрнь | 1939 җилин март сарин 2 |
| Төрсн һазр | Волгоград муҗин Тормосиновск района Попов күүтр |
| Нас барсн җил-өдрнь | 2020 җилин январь сарин 16 |
| Нас барсн һазрнь | Хальмг Таңһч, Элст балһсн. |
| Орнь | ЗХУ, Орсин Холвана Улс |
| Шинҗлх ухана салврнь | Өөрдин урн-зокал, Хальмгин урн-зокал, Тод бичг |
| Аҗлын һазрнь | Хальмг Ик сурһуль |
| Номин зергнь | Келн-зүүһин кандидат |
| Номин цолнь | Доцент |
| Җоладгч багшнь | Пашков, Борис Клементьевич |
Бадмин Андра (орс. Бадмаев Андрей Васильевич) — (1939 җилин март сарин 2, Волгоград муҗин Тормосиновск района Попов күүтр — 2020 җилин январь сарин 16)[1] — Зөвллт болн Әрәсән Хальмгин утх-зокалын судлач, келн-зүүһин шинҗлх ухана кандидат, Орсин Холвана Улсин Бичәчнрин холвана гешүн, Шинҗлх ухана һавьята зүтклтн. Хальмг Таңһчин болн ОХУ-ин деед мергҗлин сурһулин һавьята көдләч[1]; Тод бичгин мергҗлтн[2]; Өөрдин тод бичгиг судлач.
Намтрнь
Нертә хальмг номт болн судлач Бадмин Андра 1939 җилин март сарин 2-т Волгоград муҗин Тормосиновск района Попов гидг нертә күүтрт төрҗ һарв. Хальмгудыг Сиврт тууҗ цөлсн үйд Бадмин Андра Алтан кизәрин Рубцовск тохмта хөөнә үрҗлин совхозд бәәршлҗ бәәв. 1957 җилд орн-нутгин дунд сурһуль төгсәһәд, Ставрополь балһсна багшин деед сурһулин келн-зүүһин факультетин хальмг келнә әңгд орҗ сурв. 1962 җилд хальмг, орс келн, урн зокалын багш гидг мергҗл авч төгсәсн болдг. Мөн тер җилд Москва балһсна ЗХУ-ин ШУА-ин Азин улсин күрәлңгин аспирантурт орад сурв. 1963—1965 җилд Зөвллтин цергт мордҗ, цергләд бәәв[1].
1967—1974 җилд Бадмин Андра Хальмг келн, утх зокал, түүкин судллһна күрәлңин (КНИЯЛИ) ахлх эрдм шинҗлһәнә көдләч болҗ, урн зокалын секторин эрклгч болҗ аҗлад бәәв. Тенд бәәхд Бадмин Андра Хүвсхләс өмнк Хальмгин урн зокалын көгҗлиг судлҗ бәәв[3]. 1969 онд ЗХУ-ин ШУА-ин Дорд үзгин судллын күрәлңд «Өөрд-Хальмгин урн зокалын эрт үйин дурсхлмуд (XVII—XVIII зун җил)» гидг седвәр диссертациг хамһалад авч. 1970 җилин январь сарин 15-нд күрәлңгин зөвллин шиидврәр келн-зүүһин шинҗлх ухана кандидат гидг эрдмин зергтә болв[4].
Бадмин Андра арвн һару җил КНИЯЛИ-д аҗллҗ, эрдм-шинҗлһәнә көдләчнрин шатыг дорас деегшән давшҗ, Эрдм-шинҗлһәнә «баһ аҗлачас» урн зокалын салврин дарһ күртл көдлҗ күрв. 1975 җиләс хавн Андра багш Хальмг ик сурһульд көдлхәр йовҗ одв. 1990 җилд Хальмгин утх зокалын тиңкмин эрклгч болҗ орад, 16 җил тиңкмиг ахлҗ бәәв. Бадмин Андра олн җилин турш эн сурһулин Эрдмин зөвллин гешүн, кандидат, докторин диссертациг хамһалх төрлҗсн зөвллийн гешүн болҗ көдләд, хамһаллтын алвн йосна өрслдгч (оппонент) болҗ бәәв.
Нертә номт 2020 җилин январь сарин 16-нд 81 насн деерән нас барв.
Өрк-бүлнь
Номт Бадмин Андра Бадмин Валентина (Валентина Лиджиевна Бадмаева) гергтә болн Анда Элвг хойр көвүтә бәәнә.
Үүдәврмүднь
Бадмин Андра болхла, Хальмг Таңһчд «тод бичг»-ин урн зокалын дурсхлмудын түрүңк судлачнрин негн болна. Түүнә XVII—XX зун җилин хальмг урн зокалын түүкиг судлсн бүтәлмүднь делкән өөрд, хальмг судллын көгҗлин чухл үй-шат болсн бәәнә. Номт Өөрд-Хальмгин урн зокалын дурсхл болх «Зая-пандитын тууҗ», Һавң Шарв болн Баатр Увш Түмнә «Дөрвн өөрдин түүк», «Хальмг хаадын түүк», Боован Бадмин «Чикнә хуҗр» гих мет баһ судлҗ бәәсн зокалмудыг судлсн бәәҗ.
1969 җилд «Хальмгин түүк, урн зокалын дурсхлмудын орс орчулһс» (Калмыцкие историко-литературные памятники в русском переводе) гидг нертә хураҗ барлн кевлүлсн дегтрнь — Хуучн Моңһл болн Хальмгин урн зокалын дурсхлмудыг судлҗ бәәх оютнрт зөрүлсн һарин авлһ болсн бәәнә.
Ик сурһульд көдлх сүүлин җилмүдт Бадмин Андра нәәмн дегтр, зун һару өгүлл бичсн бәәҗ; түүнә арвад һар бүтәлмүд һазад келнд орчулгдсн бәәнә. Андра багш «Хальмгин урн зокалын түүк» (История калмыцкой литературы) олн номтнрин белдҗәсн бүтәлин негдгч боть (1981 җ.) һарһхд күч-чидлән әрвлл уга орлцҗ, бүтәлиг ахлҗ зокан бәәһүлҗ, түүвр, олн номтрнин нег седвтә бүтәлмүдиг кинҗ ясад, кинн шалһдг бәәҗ. Бадмин Андра сурһульчнрт болн оютнрт зөрүлсн урн зокалын көтлвр, сурх бичг-дегтрмүдин зокалч, редактор болад бәәҗ. Номтын үүдәврмүдт XX зун җилин хальмгин урн зокалын олн зүүл бичәчнрин бүтәлмүд, үлгүрлхлә, Канука Харти, Амур-Санана Антон, Манҗин Нимгр, Калян Санҗ, Сусён Аксён, Лееҗнә Церн болн нань чигн бичәчнрин бүтәлмүд судлгдсн бәәнә.
Орс келәр барлн кевлсн зәрм дегтрмүднь
- Хальмг хуучн үзгин практик зааврта сурх бичг (Практического самоучителя старокалмыцкой письменности), 1971 җ.
- Хүвсхлин өмнк Хальмгин урн зокал (Калмыцкая дореволюционная литература) 1975,1984 җ.
- Зая-пандит: Хальмг һар бичмлин җигсәлт (Зая-пандита: Списки калмыцкой рукописи) 1968 җ.
- Хармб Боован Бадмин «Чикнә хуҗр» гидг зокал (Сочинение «Услада слуха» («Чикнә хуҗр») Харамба Боован Бадмы). 1984 җ.
- Сарин герл. Хальмг түүк болн урн зокалын дурсхлмуд (Лунный свет. Калмыцкие историко-литературные памятники). 2003 җ.
Хальмг келәр барлн кевлсн зәрм дегтрмүднь
- Сарин герл. Хальмг литературн дурсхлмуд (XIII—XX зун жилмщдин эклц). Орчулснь Бадмин Андрей. 1991 җ.
- Оюни зул. 1998 җ.
Дурсхлнь
- Хальмг номтын гегән дурсхлд зөрүлҗ, Хальмг улсин Ик сурһульд үй-үйәр эрдм-шинҗлһәнә баһ хург хурҗ, тодха үзг болн түүнә дурсхлмудыг судлна.
- Хальмг номтд зөрүлҗ, 2024 җилин май сард Хальмг Таңһчин хотл балһсн Элстд олн улсин моңһл бичгин урн бичлһин һәәхүл секгдв.
Холвас
- ↑ 1 2 3 Ректорат КалмГУ. Ушел из жизни известный ученый Андрей Васильевич Бадмаев. Калмыцкий Государственный Университет им. Б. Б. Городовикова. www.kalmsu.ru (17 Туула сарин 2020). Дата обращения: 23 Туула сарин 2020. Архивировано из оригинала 21 Туула сарин 2020 года.
- ↑ Мингиян Линджиев, Евгений Бембеев. Научный мир Калмыкии понес невосполнимую утрату: Ушел из жизни великий ученый Андрей Васильевич Бадмаев (рус.). Информационный портал в Калмыкии. vkalmykii.com (17 Туула сарин 2020). Дата обращения: 23 Туула сарин 2020.
- ↑ К 80-летию со дня рождения Андрея Васильевича Бадмаева — Национальная библиотека им. А. М. Амур-Санана. Национальная библиотека имени А. М. Амур-Санана Республики Калмыкия. kalmnlib.ru (27 Лу сарин 2019). Дата обращения: 23 Туула сарин 2020. Архивировано 1 Бар сарин 2019 года.
- ↑ Ушел из жизни известный калмыцкий ученый Андрей Васильевич Бадмаев, РИА Калмыкия (17.01.2020). Архивировано 7 Лу сарин 2020 года. Дата обращения: 23 Туула сарин 2020.