Сәкүсн сүм
| Сүм | |
| Сәкүсн сүм | |
|---|---|
 | |
| 46°17′17″ с. ш. 44°13′25″ в. д.GЯO | |
| Ормнь | |
| Үүсснә җил-өдр | 1996 |
 Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа | |
«Сәкүсн-сүм» — Хальмг Таңһчин шар шаҗна киид Элстин өмн үзгт, 6 дуунад, Аршан селәнә өөр бәәнә.
Йоста нерәдлһнь — «Геден Шеддуп Чойкорлинг», төвд келәр «Шар шаҗна, эс гиҗ Гелүг бөлгин номин әрүн хәәртә сүм», олна дунд — «Шар шаҗна хувгудын әрүн сүм». Эн нерәдлһиг Богд Дала-Лам сүмиг тосххас ик урдаснь, 1992 җилд зааҗ өгсмн.
Тууҗнь
Сүм босхх ормиг урдаснь, 1989 жилин февраль сарла Хальмг Таңһчин Хуралын селвлцәнд батлсмн. Тер саамд Элстин эргндкд болн балһсн дунд олн орм заагдсн билә. Бурхна сүм олн улсин зальврлһна цутхлң болн хувргудт сурһуль өгх орм кергтә болх зөвтә, тер мет өргн һазр кергтәһнь ухалад, кеер, Аршан селәнә алднд тосхх шиидвриг Хуралын депутатнр батлҗ авсмн[1].
Богд Дала-лам 1992 җилд хойрдад Хальмгт ирсн цагтан, эн ормд ном умшад, цеврләд, әрвслсмн[2]. Сәкүсн Сүмиг олн-әмтнә демәр болн Хальмг Таңһчин түрүн Президент Илюмжинов Кирсан Николаевичин күчәр 4 җилин эргцд тосхсмн. Һол бәәшңгнь негхн җилин алднд босхгдла[3].
1996 жилин октябрь сарин 5д Сәкүсн Сүмиг байрта кемд сексмн. 2005 җилд Бурхн Багшин Алтн сүм сектл, эн киид Хальмг Таңһчд хамгин ик хурл болҗ бәәсмн.
Хөөннь, Богд Дала лам һурвдад ирсн цагтан, 2004 җилин декабрин 1 шинд — «раднэ» номин йослл йовулад, эн сүмд әм орулсмн[4].
Һазак бәәдлнь
В. Гиляндиков архитектор тогтасн зураһар, хальмгин нертә гисн зурачнр болн бәрмлчнр аһу ик көдлмш күцәлә. Тернь — В. С. Васькин, П. Усунцынов, А. Поваев, Г. Нурова, Д. Васькина, Е. Манжеева, Н. Галушкин болн В. Куберлинов[5]. Өндртән Сәкүсн сүм 20 м, утдан — 24 м, өргндән — 19 м. Эн сүмиг төвд сүм дуралһсмн, деерк бәәдлнь болхлаг хальмг кезәңк хойр давхр суврһ дуралһҗ. Ора деернь Номин күрд урн бәрмл бәәнә, хойр талнь Бурхна зәрлгиг әмтин түрүн соңссн хойр бодь гөрәсн кеерүлҗәнә[6].
Хурлд орхин өмн энүг һурв эргәд, күрд эргүләд йовх кергтә. 18 күрд хурлын өмн бәәнә, зүн талднь 9, барун талднь бас 9. Хурлас һарсн цагтан эдниг бас эргүлхлә сән. Сәкүсн сүмин ар-барун захд Дала ламин гер бәәнә. 2004 җилд Дала лам эн герт «раднэ» номин йослл йовулсмн. Дәкәд өмн-барун талднь 3 суврһ бәәнә.
Дотад бәәдлнь
Хурлын негдгч давхрт мөргүлин өргә, орд-харш болн бурхн Багшин бумблв бәәнә. Эн сүмд Бурхн багшин бумблвиг нертә бәрмлч Владимир Васькин үүдәсн билә. Өндртән 3,5 м. күрнә , деерәснь алтн навчар алтлсн бәәнә. Бурхн багш зәәмләд суусн бәәнә, солһа мотртан бадр гидг ааһ бәрсн бәәнә, барун мотрнь заңшалсн докъята доргшан буулһсн бәәнә. Ораднь бәәсн үснь, баглад, үснрт хурагдҗ, чикнә ашкнь утулң, һурвдгч нүднь «урн» (ик эрднь чолун кевтә) — Бурхна дүрсин белг. Тал дунднь Делгсн Чимг (Җинцн) өлгәтә — эннь Шагҗмунь бурхна тавн күслиг дарад, йилһснә темдг.
Эрсин урн зургиг бурхн шаҗна заңшалын сүмин зокалар урн зургар зурҗ. Бурхна бумблвин зүн болн барун таласнь бурхдын дүрмүд самбрд зурата: зүүнднь — ут нас хәәрлдг бурхд, — улан өңгтә Аюш бурхн, Цаһан Дәрк болн Намҗл бурхн; барунднь — дөрвн мотрта Арьябал, өршәңгү седклтә бодьсад, Очр Вани, итклин сәкгч, моңһл улсин теткгч, билгин бодьсад.
Мөргүлин әңгин төвднь Цзоңква гегән хойр шевтәһән — Җе Гьялцабта болн Җе Кедрубта зурата. Түүнә мотртнь бадм цецгүд, теднә деернь Манзшр гегәнә шинҗ чинр кевтнә. Деерәснь — Мәәдр гегән — иргч һалвин бурхн. Дорнь, барунднь — гүвүртә болн оңдан итклин шинҗ чинр бәрсн лам. Кев-кецснь хоорндан цаһан-оошк үүлмүдәр залһгдата. Сүмин орд харшин гүүнднь бурхдын әңгин һол бурхдын бумблвд бәәнә, Дәркд — Арьябал бодьсадын өршәңгү седклтә нөкднь, итклин сәкгч кев-кецснь[6].
Сәкүсн сүмин хойрдгч давхртнь дегтрин номин саң бәәнә, бишлһлин хорас, кү хәләдг хора болн цөөкн хувргуд бәәдг хорас.
Темдглл
- ↑ Как все начиналось — ВЫБОР МЕСТА. Дата обращения: 10 Лу сарин 2012. Архивировано 18 март сарин 2013 года.
- ↑ Второй визит Его Святейшества Далай-ламы XIV. Дата обращения: 10 Лу сарин 2012. Архивировано 17 Хөн сарин 2012 года.
- ↑ Сякюсн-Сюме. Дата обращения: 10 Лу сарин 2012. Архивировано из оригинала 11 Үкр сарин 2011 года.
- ↑ Третий визит Его Святейшества Далай-ламы XIV. Дата обращения: 10 Лу сарин 2012. Архивировано 17 Хөн сарин 2012 года.
- ↑ Хурул «Сякюсн-сюме». Дата обращения: 10 Лу сарин 2012. Архивировано 26 Хөн сарин 2012 года.
- ↑ 1 2 Сякюсн-Сюме. Дата обращения: 10 Лу сарин 2012. Архивировано 4 март сарин 2016 года.
Холвасн
- 20 җил хооран хальмгт хамгин ик киид Сәкүсн сүм секгдсмн
- Бурхна шаҗн Хальмгт — хальмг улс төвдин Бурхн Багшин номиг XVI-гч зун җилд бийдән буулһҗ авсмн.