Терм

Рувики-с

Терм (орс. Стенная разборная решетка юрты) — Барун моңһлын болн хальмгудын ишкә герин һол бүрдцин негн. Эвкәд хурадг утулң модыг арсн оосрар холвҗ, герин кемҗә, багтамҗиг тодрхалдг, ишкә герин эрс-хана болдг юмн.

Түүкнь

Эрдмт-номтнр Төв Азин нүүдлчнрин гер-орн олн зун җилин туршарт сольгдҗ йовҗ гиҗ үздг. Төв Азиин тег-нутгт Хүннү улс мана үйин I-гч миңһн сүүлчәс үлү биш цагт тег-кеерин нөкцл бәәдлд өөрхн, тергн деер авад йовхд үлү зокдг, хаһс бөмбрцг күрәг уйҗ хатасн бурһсна мөчрәр сүлҗсн, зөөврин биш бөмбгр кевтә гериг ашглҗ экләд бәәв. Бәәшңгин ораг бичкн күзүтә яндн болҗ хүврв. Күзүһин йоралыг модн дуһуһар бәрдг бәәҗ[1]. Иим гер термтә герин урдк бәәдл бәәсн санҗ.

Нүүдлчнрин орн-сууцын көгҗлин хамгин чухл үй-шат болхла, герин ханад зөрүлсн эвкгддг торын күрән талд хүврх йовдл бәәв. Гер, түүнә тархлтыг зокан бүтәснь мана үйин I-гч миңһнә дунд үйәс эхэлҗ делгрҗ, эрт Түргин улсла холвата бәәҗ. Эннь нүүдлчнрин сойлын хамгин ик оллтмудын негн бәәсн болад, нүүдлчнрин көгҗлин экн үйәс нүүдлчнрин хоҗу үйүр шилҗҗ одсн бәәҗ[1].

Тиим гер төв Азийин нүүдлчнрин урд ашглҗ керглсн гермүдәс деер болҗ бәәв. Иим гериг ик тергәр авад ачҗ зөөх керг уга, цуг бүрдцинь хураҗ эвкәд, темән деер эс гиҗ бичкн тергнд, ик тергнә эс йовх нәрхн җим-хаалһар ачад йовхд амр юмн болсн бәәҗ. Иим герин кемҗәнь тор болсн модн термин тооһас хамата болад, неләд ик кемҗәтә бәәв чигн, авад нүүхд күчн-чидл болн чадвр баһта бәәсн бәәҗ. Тер бийнь, хамгин ик дуту болдгнь — урд керглҗ бәәсн гермүдәс эдү мет термиг кен негн кеҗ чаддг биш, онцха урна бүтәх юмн болҗ бәәв[1].

I-гч миңһнә дунд үйәс Зүн Азияс Зүн Европ күртл кеер теегин нүүдлчнрин дунд ишкә гер ик өргнәр тархҗ ирсн. Номтнрин темдглсәр эннь зөвкн түрг-моңһл үндстнә дунд тархҗ бәәв. Мөн тер цагас авн ишкә герин хана-эрсиг удн модна эс гиҗ бурһсн модна мөч келкәд, мөрнә үсәр батрулад кеҗ авдг бәәҗ. Тер цагт Китд болн Таңһд орн-нутгудт эвкәд авдг ишкә герин эрсиг түрг келн-улсас зееләд авч, кеһәд тархадг бәәҗ. Энүнә герчлһнь — түргин болн таңһдын үүсл-һарлта «терм» гидг үг[1].

Үгин үүсл-һарлнь

«Моңһл келнә хәр үгин толь» гидг дегтрт моңһл номт О. Сүк-Баатр (О. Сүхбаатар) «терм» гидг үгиг түрг келнәс үүсл-һарлта гиҗ тедмглнә. Эннь түрг келнә «tärmä», эс гиж «чачр, орд, мәәхн» гидг үгин моңһл бичгәр темдглсн «term-e» гидг хүвлвр болна[2]. Судлач С.И. Вайнштейн нүүдлч улсин гермүдин туск ниитлл бичхд «терм» гидг үг «Моңһлын нууц товчанд» моңһлчудын герин нерн биш, таңһдын гермүдин нерн болҗ бәәнә гиҗ темдгләд бәәнә[1].

Хальмгудын ишкә герин термин бүтц

Хальмгуд Иҗл-зәәһин хоондк һазрт нүүҗ ирхлә, эврә термтә ишкә гермүдән авад ирҗ. Хальмг ишкә герин термнь эрс-ханыг хоорндан холвгдҗ эвкгддг модн тор мет кергсләр бүтәдг бәәҗ. Хальмг ишкә герин термин бүтцнь иим болна:

  • Термин амн
  • Термин үдәр
  • Термин нүдн
  • Термин толһа
  • Термин шиир

Терм кех йосн

Терм кехин төлә утулң нәрн мод хураһад авч хагсаһад, зурад авсна дару кимзә авч, кедү нүдтә, кедү чинән утыг ухалҗ, термин термин нүкнә хоорндк зәәг авч тогтана. Модн болһнд нег кемҗәһәр нүк нүклх угаг хәрн термин толһаһас экләд, термин шиирин нүкн күртл нүкнә хоорндк кемҗәг баһ-баһар томсхҗ тәвдг. Термин үдәрин нүкнә хоорндк кемҗәг әдлхн зәәд авч нүклхлә, термин теллт баһ болҗ, гер цомцһр болдг. Хәрн эднә хоорндк нүкнә кемҗәг алдхла, герин зә-багтамҗ баһ болҗ одна. Термин үдәриг хойр үдәд, нег алһсҗ, үдәхлә, термин теллт сән болҗ, герин дотрк зә ууҗм, сарулхн болдг.

Термин ардк «тур моднь» (термин модна дотрк хамгин ут модыг тур модн гиҗ нерәддг) толһаг деегшән хандулҗ, өмнк «тур модна» толһаг термин шиир тал хандулад кевл термин толһа, шиир кесгин кпнд-көңгнь тохрҗ, гер бөк-бат тогтврта болна[3].

Тодрхаллт

Хальмг ишкә герин термнь хавха, бичкнәр һазаран матилһсн модна хоорндк нүдтә 30-40 хавтха моднас бүрддг. Иим терм икңкдән җөөлн цаһан модар кедг бәәҗ. Тедниг ташу кевәр нег-негнлә давхцҗ, уулзвр болһнд арсн оосрар эс гиҗ хальмг келәр «үдәрәр» холвҗ бәәнә[4]. Эн арсн оосрин нернь «термин үдәр» болна. Термин модыг 40 хавтха моднас кенә. 20 модн әдлхн кемҗәтә (икңкдән 5 мертәс үлү ут) болн 20 бичкн моднас тогтна. Эннь ишкә герин эрсин өндриг кинх болмҗта бәәсн бәәҗ. Термин деед кесгиг «термин толһа» гиҗ нерлнә. Эн термин толһад уньн ноосн утцар уньн уйҗ, герин ораг босхна[5]. Хальмг күн цуг Төв Азийин улсиг дураҗ, эврә ишкә герин термән улан ширәр ширдҗ бәәдг.

Ишкә герин термин тонь

Әмтнә бәәдг ишкә герин термнь «термин толһан» тооһар тоолад бәәдг: хальмгудын ишкә герин термин толһас 11-әс 15 күртл керглҗ бәәсн. Хурлын ишкә герин «терм" 21 күртл күрдг бәәҗ. Тиигхлә, нег ишкә герт 6, 8, 10, 12 терм (эс гиҗ 66-120 термин толһа) кергтә болна. Хальмг баатрльг дуулвр «Җаңһрт» зәрм баатрмудын ишкә гермүд «дөчн дөрвн термтә, дөрвн миңһн уньнта» бәәсн бәәҗ гиҗ темдглгднә[6].

Темдглл

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Вайнштейн С.И. Проблемы истории жилища степных кочевников Евразии
  2. ↑ Сүхбаатар О. Монгол хэлний харь үгийн толь
  3. ↑ Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil. 156 xuudasu
  4. ↑ Очиров А.В. Войлочная юрта калмыков (XIX в.)
  5. ↑ Житецкий И.А. Очерки быта Астраханских калмыков. Этнографические очерки
  6. ↑ Тодаева Б.Х. Опыт лингвистического исследования эпоса «Джангар». Элиста, Калм. кн. изд-во, 1976. С. 402
"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Терм&oldid=307204" халхас авсн