Теңгсин цергин өдр
Теңгсин Цергин Өдр (орс. День Вое́нно-Морско́го Фло́та ) — Орсин Холвана Улсин Теңгсин цергин дурсхлын өдр. Җил болһн июль сарин сүүлин нарн өдрлә темдглгддг. ОХУ-ин Йирңкәлгчин 2006-гч җилин май сарин 31-ә өдрин 549 тоот "ОХУ-ин Зевсгт күчнд мергҗлин байр, дурсхлын өдрмүдиг тогтахин туск" зәрлгәр бәһүлгдсмн[1].
ОХУ-ин Теңгсин цергин өдрт Әрәсән теңгсин килиг харсдг бүк күмс, усна керм болн Теңгсин цергин күчнә әңгүдин бәәлдәнә белн бәәдлиг хаңһалһнла әмдрлән болн алв хаах җилмүдән холвсн бүк күмс, цергин алв хаагчнрин гер бүлин гешүд, теңгсин цергин бәәһүллһсин аҗлтнр, Төрскән харсгч дәәнә ахмд дәәчнр чигн мергҗлин байр болһад темдглдг[2].
Теңгсин цергин өдриг үүскн бәәһүлснә түүк
Теңгсин цергиг күндткн җил болһн өргн байриг темдглх гисн санаг түрүн болҗ Петр I-гч һарһсн мөн. 1714-гч җилин июль сарин 27-нд (өдгә цагин тооллар август сарин 7) Әрәсән теңгсин церг Гангутд диилвр бәрсн бәәҗ. Петр хан Гангутын диилврин өдриг җил болһн июль сарин 27-д йосллын аҗллһан, теңгсин цергин парад, салют буудулх зергәр темдглхиг тушаҗ. Тиимәс эн өдр Әрәсән теңгсин цергин хүвд нег төрлин байр болҗ. Дарунь Гангутын диилврин байриг зөвкн күндтклин зальврлар кизһәрлҗ бәәсн болад, XIX-гч зун җилмүдин дунд үйәс июль сарин 27-гч өдриг туг далваһар чимглсн көлгн-оңһцин җигсәл, һал наад йовулад кеҗ эклсмн. Эн улмҗлл 1917-гч җилин Октябрин хүвсхлин дарунь тасрҗ одв.
1920-гч җиләс авн Балтин теңгсин Теңгсин цергин күчнә төв штабин санл болһсар май сарин 18-д хамгин өөрхн амрлтын өдрт Петроград балһснд Теңгсин Улан цергин өдриг темдглҗ эклв. 1703-гч җилин эн өдр (хуучн тооллар май сарын 7) Әрәсән теңгсин церг Балтин теңгст түрүн диилврән бәрсмн[3].
Зөвллт Холвана Улст Теңгсин цергин өдриг ЗХУ-ин Теңгсин цергин ардын комиссар Н.Г.Кузнецовин санл болһсыг дахҗ ЗХУ-ин Ардын Комиссармудын Зөвлл болн Большевикүдин Бүк Холвана Коммунист Намын Төв Хораһин 1939-гч җилин июнь сарин 22-ин өдрин тогталар бәәһүлҗ[4]. Үүниг дахҗ эн байриг җил болһн июль сарин 24-д темдглх йоста бәәв. Тер тогталд: «ЗХУ-ин көдлмшч-тәрәчин теңгсин цергиг бәәһүлх асудл, түүнә өмн тулһрҗ бәәх зөрлһмүдин күрәнд көдлмшчнрин өргн олыг негдүлхин төлә ЗХУ-ин Теңгсин цергин өдриг тогтав», - гиҗ бичгдсмн[5].
ЗХУ-ин Деед Зөвллин Тергүлгчнрин 1980-гч җилин октябрь сарин 1-ә өдрин 3018-X тоот «Байрин өдрмүд, дурсхлын өдрмүдин туск» зәрлгәр эн амрлтын өдриг июль сарин сүүлин нарн өдрт шилҗүлсмн. Дарунь эн өдриг ЗХУ-ин Деед Зөвллин Тергүлгчнрин 1988-гч җилин ноябрь сарин 1-ә өдрин 9724-XI тоот «ЗХУ-ин хууль тогтамҗд байрин болн дурсхлын өдрмүдин туск немлт, хүврүллт орулхин туск» тогтал, түүнчлн дарук хууль тогтамҗин актмудар батлсмн.
ОХУ-ин Йирңкәлгч В.В.Путина 2006-гч җилин май сарин 31-ә өдрин 549 тоот "ОХУ-ин Зевсгт күчнд мергҗлин байр, дурсхлын өдрмүдиг тогтахин туск" зәрлгәр ОХУ-ин Теңгсин цергин өдриг дурсхлын өдр болһад, җил болһн июль сарин сүүлин нарн өдрт темдглдг болв[6]..
Әрәсән Теңгсин цергин өдриг темдглхин тускар
Әрәсән Теңгсин цергин өдр болхла бүк үйин цергин теңгсчнр, теднә ээҗнр, авальмуд, хәәртә күмст зөрүлсн күндткл мөн. Теңгсин цергин өдр болхла Әрәсән теңгсин цергин алдрин дурсхл болдмн. ОХУ-ин Теңгсин цергин өдриг җил болһн темдглдг улмҗлл йосар теңгсин цергин әңгүдин бий бүрлдлиг йослл төглдр бүрдүлн, теңгсин керм деер Гегән Андрейин туг, өңгт туг (докьяһин туг) мандлулх заң-үүләр эклдг болна.
Эн өдр Номһн дала, Ар Үзгин, Балтин болн Хар теңгсин цергүд, Көк теңгсин цергүд чигн бәәрлдг нутг-девскрт цергин парад, цергин тәмрин темцә чигн йовулдг мөн. Зәрм бәәлдәнә көлгн-оңһц эңгин иргдт неелттә үүднә өдр йовулна. Улсин һардлһ, Әрәсән Теңгсин цергин ахмд цолта һардачнр эврә алвн тушалтнртан эн мергҗлин байрин менд күргҗ, хамгин сән церглҗәх цергин алвн хаагчнрт төрин шаңнлт, цергин онцха цол, дурсхлын белг, засгин һазрин һашг, Әрәсән теңгсин цергин һардлһин өргмҗлләр шаңнҗ бәәнә. Байрин арһ-кемҗән нурһлҗ байрин тогллт болн салют буудлар төгсдг болна.
2017-гч җиләс авн ОХУ-ин Йирңкәлгчин 2017-гч җилин июль сарин 27-а өдрин зәрлгәр эн өдр Пиитр балһснд теңгсин цергин һол парадыг зокан бәәһүлдг улмҗллыг сергәәв. Парадт Балтин, Хар теңгсин, Ар Үзгин, Номһн далан болн Көк теңгсин цергин теңгсчнр орлцҗ бәәнә[7].
Холвас
- ↑ Указ Президента Российской Федерации от 31.05.2006 г. № 549
- ↑ День Военно-морского флота РФ
- ↑ День Военно-Морского Флота
- ↑ [Н. Г. Кузнецов. Крутые повороты : Из записок адмирала / Сост. Р. В. Кузнецова. — М. : Молодая гвардия, 1995. — 272 с. — ISBN 5-235-02250-5.]
- ↑ День Военно-Морского Флота
- ↑ Указ Президента Российской Федерации от 31.05.2006 г. № 549
- ↑ Главный военно-морской парад в Санкт-Петербурге