Улан зала

Улан зала — нәрхн улан торһн тасмар эс гиҗ өдгә цагт улан утцар кесн хальмг күүнә махлан ора деерк цацг. Өөрд-хальмгудыг оңдан моңһлчудас йилһн үүлдгч темдг.

Үүсл-һарл

Улан зала үүсснә туск түүк тодрха биш бәәнә. Өдгә цагин номтнр эн темдг һарч ирснә тускар һурвн үзлттә бәәнә.

Түрүңк үзлтәр болхла, Барун Моңһлын өөрдиг цуг оңдан моңһлчудас йилһхин төлә өөрд-моңһлын Тоһн тәәш орсин тооллын 1437 җилд улан зала махлад торһҗ йовхиг зарлв. Эн зәрлгнь барун моңһлчуд өөрдин үндстнд негдсн үүл-йовцта холвата юмн бәәҗ гиҗ номтнр темдглнә.

Хойрдгч үзлт болхла, нег хуучн домгла холвата. Тер домгар болхла, Тоһн тәәшин көвүн, Эсн тәәш, китдин церглә Туму гидг һолын көвәд дәәлв. Китдин церг диилгдв. Китдин Богд хан Чжу Цичжень гидг нертә күүг өөрдин церг бәрҗ авад, бәрсән Эсн хаандан үзүлхин төлә дуулх деерк улан залаһинь салһад, эврә дуулхст торһҗ авч. Тер цагас авн цуг өөрдчүд улан залата болҗ гидг.

Һурвдгч үзлтәр болхла, өөрд-хальмгин улан зала бурхна шаҗнла бат холвата белг-темдг болна. Эннь бурхна шаҗта улсиг бөөһин шаҗ услас йилһдг темдг болад һарч ирҗ. Зәрм хуучн сурвлҗ бичгт болхла, улан зала даң һанц өөрд-моңһлчудын темдг биш, цуг бурхна шаҗнд орн моңһлчудын темдг болҗ илрнә. Хальмгуд болхла, улан залаһин бурхна шаҗнла холвата болсна тускар нег домг келдг.

Домг

Улан зала бурхна шаҗнла холвата болдгин туск домгудын хүвлвр баһ биш болв чигн, С. Балыковин бичсн негиг энд дурдый.

Түүк

Дөрвн өөрдлә холвата сурвлҗн бичгт улан зала гидгнь түрүн болҗ моңһлын «Шар тууҗд» һарч ирнә. Түүнд орсин тооллын 1481 җилд Мандха цецн хатн дөрвн өөрдиг дәәләд авч, «…Залаһан хойр хурһнас үлү бичә ке…» гиҗ зәрлг болв. Эннь өөрдин диилгдснә темдг болҗ бәәв.

Хөөннь улан залаһин туск медән 1640 җилд «Ик Цааҗин» бичг гидг хууль-цааҗин бичгт һарч ирнә. Тенд болхла, «махлан зала гиҗг хойр таслхла, тавн мал ав» болн «гергн күүнә үс эс гиҗ зала таслхла, йисн бод мал ав» гиҗ бичәтә. Эннь дөрвн өөрдт улан зала ник чинриг үзүлҗәх темдг болна.

Дарунь, 1750 җилд хальмгин хан Дондг-Даш эврә «Шаҗн-төрин тогтал» гидг хууль-цааҗин бичгт улан залаһин әрүн утхиг хадһлн үлдәсн хуулиг батлв. Иҗлин хальмгудын дотр эн йос батлулсн учрнь болхла, эн темдгәр нег һазрт хам-хоша бәәһә эврә болн һазад үндстнд онц темдг болв. 1822 җилд хальмг нойн-зәәсңгүд Зензели гидг һазрт хурад, шин хууль-цааҗ зоках цагт, хальмг күн эрк биш улан зала махлан орад зүүҗ йовх йоста гиҗ батлулцхав. Эннь 1771 җил Зүн-Һарт хальмгудын нег кесг одсна хөөн түрүн болҗ батлулсн хууль-цааҗд улан зала һарһҗ медүләд, иим оньг өгснь — онц темдгин чинриг илрүлнә.

Оңдан медән

Номтнрин өдгәһин үзлтәр, «улан залата» гидг нерн онц хальмгудын нерн биш. Барун моңһлчуд болн алтан өөрд урд цагт цуһар бийән «улан залатнр» гиҗ нерәддгин туск медән бәәһә. Бас номт Алексей Бурдуковин темдгллд Бурудын һазрт бәәһә Сарт-хальмгудыг 20-гч — 30-гч җилмүдт «улан залата элүт» гиҗ нерәддг бәәҗ. Тимин төлә «Улан залатнр» гидг нерн онц хальмгудын биш, цуг дөрвн өөрдт орҗах улсин нерн бәәсн боллта.

Өдгә цагт Хальмг Таңһчд «Улан зала» гидг үглә холвата олн зүүл юмн бәәнә. Үлгүрлхлә:

• Улан зала Хальмг Таңһчин сүлд деер зурата бәәнә;
• Улан зала Хальмг Таңһчин частрин текстд һарна;
• «Улан зала» гидг нертә һудмҗ Элст балһснд бәәнә;
• «Улан зала» гидг нертә Хальмг Таңһчин үндснә шаңнл бүтәлч үүл-аҗллһиг демҗх зөрлһәр бәрүлгднә;
• «Улан зала» гидг нертә ансамбль Хальмг Таңһчд бәәнә.