Уньн

Уньн (орс. Жердь крыши юрты) — Нүүдлч сойлта улсин зөөврин герин ораг бүтәхин төлә термин толһад тәвҗ, харачин хормаһар орулдг ут модн. Ишкә герин бүтцин негн.

Тодрхаллт

Уньн гиҗ алд эс гиҗ делм ут, хойр хурһна чинән төгргләд харулдсн һо модар кесиг келдг. Термиг ямаран модар кесн, уньныг чигн мөн әдл модар кеҗ авдг йосн бәәнә. Уньна не талнь харачин нүкнд шурһулҗ авдгиг мөлгрцр үзүртә болһдг. Терүг «уньна зеть» гидг. Дор үзүр талан бөдүрәд, хойр хурһна чинән болдг. Дорак үзүриг «уньна толһа» гиҗ нерәддг. Эн бөдүн үзүриг нүкләд, дааһн-унһна килһснәс гүрсн ооср орулад, термин толһаһас ногтлҗ авна. Үзүрин килһсн бүчиг «салдрһ» гиҗ нерәднә .

Уньна зүүлс

Уньнд хойр зүүл бәәдг:

• Һо уньн
• Матьхр уньн

Һо уньн гидгиг бурһсн модн дотрас хамгин һо-сәәхнинь шилһҗ авад кенә эс гиҗ оңдан моднас цоолврлад авад, зүсҗ кесн, «зетәснь» авад, «толһа» күртлән һов-һо кегдсн уньниг келнә.

Матьхр уньн гидгнь болхла, үзүр «зеть» таларн һо мөртән «толһа» эс гиҗ «салдрһ» таларн бичкнәр матьхрар кеҗ авдг уньн болна. Иим уньн герин туурһин хорма-хоолыг элкдхәс хамһалх, мөн герин термин эрсиг өндр болһх, герин һазаһас келвриг бөмбгр бәәдлтә болһх, бас салькна күчиг буурулх гих мет олн талын ач-холвгдлта бәәдг.

Иҗлин хальмгудын уньн 17 тө болн түүнәс үлү болдг бәәҗ. Нег ишкә герин ора тогтахд 72-ас 146 уньн кергтә болдг. Эннь термин толһан тооһар болн 6 уньн үүдн деер торһхд керглх кергтә.

Нарна герл уньнд туссар цаг меддгнь

Өмн үзгт хандсн ишкә гер дотр нарна герл харачар орхла, уньн болн термд туссар хальмгуд цаган меддг бәәҗ. Эн цагиг кемҗх кемҗән иим: ишкә герин зүн талк уньнд герл тусхла — өрүнә цаг, үүдәр орҗ, баран деер тусхла «үүдәр тусч һулмтд күрхлә» — үдин цаг. Эзнә орна дерндгт (изголовье кровати) күрч, үүднә талас ишкә герин барун кесгиг герлтүлхлә, «үдин хөөнк цаг». Кемр нарна герл орна көл-багцд күрч, ишкә герин барун кесгин термин толһад тусхла — асхн болна. Нарна герл ишкә герин барун кесгин уньна «зетьд» күрч, өркд өрдхлә, туһлан зеелд уйх кергтәг медүлдг бәәҗ.

Темдглл