Ховргдҗах келмүд
Ховргдҗах келмүд (анг. endangered languages; орс. исчезающие языки) — ода ашглгдҗ бәәдг болв чигн, күн-амнь уга болх эс гиҗ үндсн келән сольҗ, өөрин иргчдән уга болҗ маһд уга келмүд. Олн келтә орн-нутгудт үндсн күн-амна келиг үлүд үзәд, цөн үндстнә келиг керг уга болҗ, мартгдхд күргдг. Келдг күн уга болсн келмүдиг үксн келн гиҗ нерәддг.
Әңгллнь
Делкә деерк өдгә цагин келнә ниит тоог нәрн тогтаһад уга бәәнә. 2005 җилд үндснә келнә тонь 6912 (үүнәс 2000 келнь хамгин баһ келәр келдг) бәәсн болад, үүнә 32.8% (2269) Азьд, 30.3% (2092) Африкт бәәнә[1]. Делкән 6000 келнә хаһс хүвнь 10,000 келдг улста бәәһәд, 1/4-нь 1,000 күрдго улснь келдг. Цуг келмүдин 96%-нь делкән күн-амна 3%-нь келҗ бәәдг. Эннь нег келнд дундҗар 30,000 күн болна (делгрсн келмүдин 4%-иг хасад авхла)[2]. Эндр 360 орчм келн бәәснәс келн болһнар 50 күрәд уга күн келҗ бәәнә[2]. Ут тоодан цуг келнә аюлын судлһань күүндврин келтә холвата бәәнә. Делкән ик ховргдсн, уга болсн келмүдин әңглл (ЮНЕСКО-н Келнә Улан дегтрәр үндслсәр) бәәнә:
- Уга болсн келмүд (анг. extinct);
- Уга болҗах келмүд (анг. nearly extinct);
- Ховргдсн келмүд (анг. seriously endangered);
- Ховргдҗах келмүд (анг. endangered);
- Аюл уга (мөкәһәд уга) келмүд (анг. not endangered).
Делкән ховргдҗах келмүдин атлас
Келн уга болхла, тернь тер келәр келдг улсин алдл болсн деерән, цуг делкән күмн-төрлктнә алдл болдг, учрнь болхла, келн эн келәр келдг улсин сойлын өвин һол кесг болна. «Делкән ховргдҗах келмүдин атлас» (англ. Atlas of the World’s Languages in Danger), хуучн нерәр «Ховргдҗах келмүдин улан дегтр» (англ. Red Book of Endangered Languages) эрк бәргч ахлачнрин, келнә бөлгүдин болн олн ниитин оньгиг келнә керг, кел шинҗллһ, делкән келмүдин олн бәәдл-зүүлсиг хадһлх кергт татх зөрлһтә ЮНЕСКО-н барлсн кевлл болна. Немҗ дурдхла, ЮНЕСКО-н зөрлһнь нең ховргдсн келнә бәәдлиг кинх йовдл болна. Атласын хамгин сүүлин хевллиг 2010 җилд Норвегин засгин һазрин демҗлгәр англь, франц, испань келәр барлад, өөрлцәһәр 2500 келн (үүнәс 230 келнь 1950 җиләс хооран уга болв) багтҗ. Атласин келн болһна кесгт түүнә цуг шинҗиг зааҗ өгсн бәәнә: неринь, әмдрх чадврин бәәдл, келдг улс-орн болн келдг улснь[3].
Ховргдҗах келмүдин үлгүр
Кусунда, хупа, нлуу, кетын келн, ульч келн, алеутын келн, Тауширо (келн), Ресигаро (келн), Тинигуа (келн) тер мет.
Немҗ үзтн
Холвас
- Мозли, Кристофер, изд. 2010, Атлас языков мира под угрозой исчезновения, Париж, Издательство Юнеско. Электронная версия: http://www.unesco.org/languages-atlas/en/atlasmap.html
- Проект «Языки под угрозой исчезновения» — http://www.endangeredlanguages.com/
Темдглл
- ↑ Summary by world area, Ethnologue. Архивировано 12 Така сарин 2017 года. Дата обращения: 10 Һаха сарин 2017.
- ↑ 1 2 Гаршин Игорь Константинович, Россия. Красная книга вымирающих языков на сайте Игоря Гаршина. Возрождение умерших языков (рус.). www.garshin.ru. Дата обращения: 10 Һаха сарин 2017. Архивировано 10 Һаха сарин 2017 года.
- ↑ Атлас языков, находящихся под угрозой исчезновения | Организация Объединённых Наций по вопросам образования, науки и культуры (рус.). www.unesco.org. Дата обращения: 10 Һаха сарин 2017. Архивировано 5 Туула сарин 2021 года.