Цаатн (өөрдин овг)
Цаатн (тод. ᡔᠠᡃ᠊ᡐᠠᠨ, орс. цаатаны) — өөрдин овгудын негнь. Хальмгин торһуд дунд, Барун Моңһлд болн Шинҗәңд бәәдг мөн[1].
Дотрк хувагдл
Цаатн ик тоота болад, олн әәмгәр хувагдсн бәәҗ[1].
- Ик цаатн
- Ах цаатн
- Баһ цаатн
- Эрктн цаатн
- Керәд цаатн
- Һурвд цаатн
- Хөрнәхн цаатн
Темдг-белгдл
Ах цаатн «хош алх», баһ цаатн «бахн» гидг тамһта[2].
Баһ цаатна уран: «Туулан тоха». Баһ цаатна магтал: «Туулан тоха урата, шар моңһл яста»[2].
Түүк
Цаатн гидг үг цаһатн (цаһан юмта күн, цаһан юм бәрдг) гисн утхта[3]. Зәрм номтнрин үзсәр, цаатн хуучн өөрдин хөөд ястна һарлта. Увшан Николайин темдглсәр, цаатнахн Чиңгс хаана цаһан тугинь бәрҗ хадһлдг бәәсмн. Түүгинь Чиңгс хаан күүкнь Чечейкен хәрд мордхдан авад, өөрдүдт авч ирсмн[3][4].
Хальмг хаант улсин цаг-үйд онц Цаатна улс бәәсн сәнҗ[2].
Уг-һарлһ
Зәрм номтнр цаатнахн хөөд һарлта гиҗ үздмн[2]. Зәрмнь тедниг өдгә цагин Моңһлд бәәдг түрг келтә цаатнла нег һарлта гиҗ үздмн[2]. Гихд, генетикин судллһар, Моңһлдк түрг келтә цаатн болн өөрдин цаатн холван уга болҗ һарсмн.
Айлһнь
Цаатнахн эврә айлһарн ончта. «Ц» болн «з» гидг әвән ормд тедн «ч» болн «җ» гиҗ келдмн[2]:
Цаатн - чаатн, цасн - часн, цаасн - чаасн, цусн - чусн, цә - чә, боднцг - боднчг, заһсн - җаһсн, зура - җура болн нань чигн.
Темдглл
- ↑ 1 2 Torghut
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Калмыцкие племена: цаатаны
- ↑ 1 2 Авляев Г. О. Происхождение калмыцкого народа. — 2-е изд., перераб. и исправл. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 2002. — 325 с. — ISBN 5-7539-0464-5.
- ↑ Убушаев Н. Н. К вопросу этногенеза хойтов // Научная мысль Кавказа. — 2006. — № 3. Спецвыпуск. — С. 17-21.