Цаһан аав

Рувики-с
Цаһан аав
моңһ. Цагаан өвгөн
Belyjstarec.jpg
Мифология Буддийская мифология[d]
Белый старец, Троицкое, Калмыкия

Цаһан аав (төвд. རྒན་པོ་དཀར་པོ, Wylie: rgan po dkar po; моңһ. Цагаан өвгөн; бур. Сагаан үбгэн; орс. Белый Старец) — Цуг моңһлчудын шаҗн-сойлд әмдрл болн ут насна манач, Бурхна шаҗна йоснд йиртмҗин үрҗл-шим, көгҗл-цецгәрхин эзн болн хәәрлгч болна. Хальмгудын шүтлһин йоснд болхла, Цаһан аав һазр усна, тал-көдән, тәрән болн гер-малын эзн болдг бәәнә. Хальмгуд энүг эрт цагт «Цаһан өвгн», «Цаһан авһ», «Көгшн цаһан аав», «Цаһан буурл өвгн», «Нең ик Цаһан көгшн», «Көгшн Богд», «Делкән Цаһан аав» болн «Цаһан аав» гиҗ нерәдәд дуудна. Талдан моңһлчуд энүг бас «Көгшн Богд» болн «Делкән Цаһан өвгн» гиҗ дуудна.

Цаһан аав бөөһин шүлтһнд

Бурхна шаҗна өмнк үйд Цаһан аавин туск үзл-санань Төв Азин болн Хол Дорд үзгин эртин улсин бәәһлиг шүтх шүтлһнәс һарч ирҗәнә. Үлгүрлхлә, Японд энүг Дзюродзин (яп. 寿老人 じゅろうじん), Китдт Шоу-Син (кит. 壽星), Төвдт (тиб. རྒན་པོ་དཀར་པོ) гиҗ нерәдәд тәкнә. Бурядын йоснд көгшн Беки гидг нертә өвгнә шүтлһәс һарсиг зәрм номтнр темдглнә.

Бурхна шаҗнд

Моңһлчудын йосар болхла, Цаһан аавиг Гелуг гидг бөлг һазр-усна эздин (тиб. ས་བདག་) тоод орулв. Цаһан аавин дүриг әрүн болһхин төлә моңһлын ламнр терүнә Бурхн багшла учрсна туск судриг тогтасн бәәҗ. Тер судрт Цаһан аав эврә үүлин тускар иигәд медүлҗ бәәнә:

«Йиртмҗин күмнә буйн-кишг хойриг би нигт медх. Күмнә насн охр-утиг би чадх. Байн сән кишгиг би өгх, сән үүл үүскх. Эцк-экин ач хәрүлх, Һурвн Эрдниг күндлн тәкх тер әмтиг би хойр шин арвн зурһанд бууҗ, эргҗ йовхв. Би ке хулһна өдрин җил хойр туула Хара Хара чөдкр болн деермчин эзн, һалын теңглрә би нөкд болҗ, күмнә буйн-килнц үүлдсн бүгдиг би тоолх бичхв»[1].


Моңһлын Бурхна шаҗна сүм-киидмүдт Цаһан аавин дүриг икңкдән сүмин үүднә өөр бәәршүлдг болн тәклин ширә деер хамгин дор бәәрнд бәәршүлдг болна. Бурядын дунд Цаһан аавиг икңкдән Үнн алдрта шаҗна Николай Угодник гидг орс гегәнлә әдлцүлҗ бәәнә:

Тункан буряд-моңһлчуд, бөөһин сүзгтнр болн Шар шаҗна сүзгтнр эн (Николай) гегәниг гүн кевәр тәкҗ, орс нерәрнь Эцк Микола («батюша Михола») эс гиҗ эврә моңһл келнә янзар «Саган-Убукгун» (хальмгар: Цаһан өвгн) гиҗ дуудна.[2]

.

Дүрс дүрслдгнь

Улмҗлл йосар Цаһан аавиг бурхна шаҗна дүрсллд ут цаһан сахлта, эрк болн матр (эс гиҗ лу) толһата тайг бәрсн көгшн өвгнә дүрәр дүрслҗ зурна. Цаһан аавиг дүрслх кедүхн зүүл бәәнә: хойр тоһруд болн хойр гөрәсәр күрәлгдҗ, тоорин модн дор сууһа даянчин бәәдләр эс гиҗ зогса бийтә бүрн өндрәр зурҗ бәәнә. Түрүңк дүрснь соньрхла бәәнә. Учрнь, зәрмдән тиигҗ зурата Цаһан аав һартан Заяна судр бәрдгин дүрсәр зургдна. Эннь Цаһан аавиг китдин ут насна Шоу Син бурхнла әдлцүлҗ бәәнә.

Хальмгуд Цаһан ааван зогса бийтә, толһан үс Һурвн Эрднь орлх һурвн хоңһрцг болһҗ боосн, көк лавшг деерән цаһан лавшг көдрсн дүрсәр дүрслҗ бәәнә. Номтнрин темдглсәр эннь эрт урд цагин үзл, Цаһан аав һурвн ориг негдүлҗәх юмн болҗ бәәнә[3]. Бурядын дүрслх йосар болхла, Цаһан аавиг ширә деер суусар зурҗ бәәдг[4].

Цаһан аав улмҗллта авг-бәрцд

  • Бурядын йоснд Цаһан аав болхла, моңһлчудын Цаһан Сар гидг байрла холвата дүр болна.
  • Хальмгудын йоснд Цаһан аав Җилин эзн болҗ, үвлин маңна нарна өдрт (декабрь сарин 22) нүүдг бәәҗ.
  • Хальмгудын йоснд Цаһан аавиг гөрәснә ивәгч гиҗ нерәддг бәәҗ. Гөрәсн сүргт хурад зогсхла, тедниг Цаһан аав сааҗ бәәнә гиҗ хальмгуд келдг. Тер цагт гөрәсиг хадгнь ик килнц болдг гиҗ хальмгуд үздг.
  • Хальмгудын үзләр Баскунчак гидг нертә давста нуурин хаҗуд бәәһә Ик Богд гидг нертә уул — Цаһан аавин амрад суудг һазр гиҗ тоолгддг бәәҗ. Тенд хальмг Цаһан аавд тәкл өргҗ зальврна.
  • Моңһл улст Улан Баатр балһсна хаҗуд бәәһә Сөңһн Хәәрхн гидг нертә уулыг Цаһан аавин һазр-орн гиҗ үздг. Бух унҗ йова Цаһан аавин дүр тендкин Улан Баатрин дүүргин сүлдиг бүрдүлҗ бәәнә.

Цаһан аавин туск домг

Моңһлчудын хуучн домгар болхла, Цаһан аав көгшн болҗ төрсн күн бәәҗ. Терүнә экнь Бурхн багшд ус эс өгч, Бурхиг уурлулҗ. Бурхн уурлад, түүнә гесиг 100 җилд бөгләд авч. 100 җил давсн хөөн экнь көгшн көвүг һарһҗ гиҗ тер домгт келгднә.

Темдглл

  1. ↑ Сутра Белого Старца. Москва, Институт восточных рукописей РАН, 2023. — с. 142
  2. ↑ Протоиерей Анатолий Дмитрук. Патерик Сибирских святых и подвижников благочестия — Единецко-Бричанская епархия, 2006. — ISBN 5-7877-0040-6, С. 55
  3. ↑ http://kigiran.com/sites/default/files/batyreva_izobr_isk.pdf
  4. ↑ Батырева С. Г. Старокалмыцкое искусство XVII — начала XX века. — М., «Наука», 2005. — ISBN 5-02-033262-3 — с. 126

Бас хәләтн

Ном-зү

  • Г.-Д. Нацов, Галданова Г. Р. Материалы по истории и культуре бурят. — Улан-Удэ. БНЦ СО РАН, 1995
  • Бакаева Э. П. Добуддийские верования калмыков. Элиста, АПП «Джангар», 2003
  • Батырева С. Г. Старокалмыцкое искусство. Элиста, Калмыцкое книжное издательство, 1991
"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Цаһан_аав&oldid=305799" халхас авсн