Чум

Хантмудын чум

Эвенкмүдын дерсн чум бәәрин дүрсн

Чум (хамгин өөрхн — Удмурт келнә чум, мәәхн, харшм)^[1] — уньнас тогтадг күрә, заң-заңшл, ульрлас көлтә дурсар бүркгдсн (үлгүрлхлә, хусмин дурсн, шинсн модна (лиственницин) дурсн) түүкә арсн, буһин арсн эс гиҗ ишкәһәр һадрлсн улмҗллта җолмин бәәдлтә орн-сууц болна. Үүнә бәәдтә орн-сууцнь Уралын нурһнас Номһн далаһин эрг күртл Сиврин цуг Финно-Угор, Кето-Енисей, Түрг, Моңһл улсин^[2] дунд түгәмл бәәдг. Дорк кесг чумин диаметрнь икңкдән 3-8 метр бәәдг^[3].

Тал-талдан келмүдәр

Чом (палатка, шалаш) — коми^[1]
Мя (дом) — Ненцмүд
Нюки хот — Хантмуд
Дю̄, дю̄кча, чо̄рамандя дю̄ — Эвенкмүд
Кувакса, коавас — Саам

Архитектурнь

Хальмгудын «җолм» герин бәәдлд өөрхн орн-сууцин негн. Чум гидгнь күн төрлктн түүкин хамгин экн үйд хандҗ бәәсн зокамл орн-сууцин хамгин эңгин бәәдл болна. Түрүңк бәәдлнь, үлгүрлхд, моднд түшүлҗ тәвсн мөчрмүд бәәсн боллта. Әрәсән Европын кесгт улсд чум өмңк зөрлһән алдҗ, үүлчлһнә бәрлһ болҗ хүврв: Мари, Удмурт, Чуваш, Маңһдын дунд модна күрәнь өвс хагсадг бәәрн (шиш) болдг; хагсу өвсәр бүркгдсн, эннь амбарт күрх хаалһиг хамардг. Барун финнмудын дунд - Финлянд орн, Карелин хөөт кесгт — эннь зунын ульрлд коты гидг нерәр һал-зуухин болҗ керглгддг бәәҗ. Чумын һол-дунд, ора деерк нүкнә дор икңкдән җөөлн чолуһар кесн һулмт бәәдг. 1840-әд җилмүдт эстонмудт һацур модар кесн әдл төрлин һал-һулмт олдв; Хийумаа арл болн Вильянди балһсна өөр иим зөрүллтта котань XIX-гч зун җилин сүүлчәр ашглгдҗ ббәәһәд, ода чигн бәәһә бәәх, зуг Феллинә кота (кöк) — эртин төвгтә юмн мет сангддг: җолмин бәәдлтә уньнь дуһу чолун эрсин деер деевр болҗ бәәнә.

Мөн үүнлә әдл җилкин эдәр эс гиҗ өвлин ульрлд зузан ишкәһәр һадрлдг харшм Швед орн болн Норвегин нүүҗ йовдг саам дунд кота гидг нерәр һарч ирнә. Орсин саам дунд эннь айллын орн-сууц (кувакса эс гиҗ вежа) болҗ, өрәлнь җилкин эдәр бүргкдҗ бәәнә.

Үзсклң

Чум нарн орх цагт, Ненецмүдин әәл
«Алдын-Булак» гидг угсатна сойлн сүүрин чум орн-сууцмуд, Тыва
Чумин дотр

Немҗ үзтн

Ном-зү

Чум / Плужников Н. В. // Хвойка — Шервинский. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — С. 654. — (Әрәсән ик невтркә толь : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 34). — ISBN 978-5-85270-372-9.
Попов А. А. Жилище // Историко-этнографический атлас Сибири. М.; Л., 1961.

Холвас

Шаманский чум тунгусов (эвенков) (рус.) (HTML). www.museum.ru. Российский этнографический музей (2000-2010). Дата обращения: 8 Мөчн сарин 2019.
Материальная культура эвенков. Жилища и строения

Темдглл

↑ ¹ ² чум // Этимологический словарь русского языка = Russisches etymologisches Wörterbuch : в 4 т. / авт.-сост. М. Фасмер ; пер. с нем. и доп. чл.‑кор. АН СССР О. Н. Трубачёва, под ред. и с предисл. проф. Б. А. Ларина [т. I]. — Изд. 2-е, стер. — М. : Прогресс, 1986—1987.
↑ Смирнов И. Н. Чум // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
↑ Чум // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

[Фасмер-1] ¹ ² чум // Этимологический словарь русского языка = Russisches etymologisches Wörterbuch : в 4 т. / авт.-сост. М. Фасмер ; пер. с нем. и доп. чл.‑кор. АН СССР О. Н. Трубачёва, под ред. и с предисл. проф. Б. А. Ларина [т. I]. — Изд. 2-е, стер. — М. : Прогресс, 1986—1987.

[B&E-2] Смирнов И. Н. Чум // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

[BSE-3] Чум // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

[1]

[2]

[3]