Яраңһа

Чукчин улсин яраңһа, 1913 җил

Рама яраңһа, 1880 год

Чукчин улсин яраңһа, 1913 год

Сиврин эскимомуд арсн герин өөр. Гегән Лаврентийин усн булң

Яраңһа (Чук. яраӈы — орн-сууц, гер; орс. яранга) — Чукч улсин улмҗллта зөөврин эс гиҗ сүүррин гер-бәәрн. Әдлхн гермүдиг Сивр, Аляскин зүн хөөт нутгин зәрм оңдан улс агшлҗ бәәдг: Эскимос (Эским. мыӈтыӷаӄ), Коряк (Коряк. яяӈа). Бөмбрцг бәәдлтә, 3,5-4,7 метр өндр, 5,7-7-8 метр диаметртә болна.

Бүтцнь

Яраңһан күрәнь бичкн налу эрс, деерәснь җолмин бәәдлтә конус эс гиҗ бөмбгр бәәдлтә гиигн модн уньнар тәвдг. Зөөврин яраңһас йилһлнь сүүрин көндрдго яраңһа конус ораг тулһдг һол бахн эс гиҗ һурвн кплтә тулһ бәәдг. Зәрм яраңһудын орань хөөт үзгүр бичкнәр матилһәтә бәәнә. Һол күрәг деед талднь ца-буһин арсар эс гиҗ моржин арсар һадрлҗ, зунын ульрлд брезентәр бүркҗ бәәнә. Йирин кемҗәтә яраңһаг 50 орчм арсар һадрлна. Яраңһан һазад талыг чолуһар батрулсн арсн сурар холвдг. Теңгсин хаҗудк Чукчнь сүүрин көндрдго яраңһан дорк кесгиг чолун эс гиҗ шаврар намхн эрс кеҗ батрулдг. Модн эс гиҗ арсар кесн үүдиг зөвкн цасн-шуурһна цагт хаана.

Яраңһан дотркнь хойр кесгт хувагдна: түләтә әмтнә бәәдг иоронга болн киитн урд кесгнь — чоттагин. Урд кесгтнь һал түлҗ бәәдг. Утана нүкн уга болсна төлә беш-һулмтын утан үүдәр һазаран һардг.

Иороңһа болхла, үүднә эсрг талын эрсин хаҗудк халхвч болх яргаңһан дулан кесгнь болна. Эннь ца-буһин идәлсн арсар һадрлсн, пол деернь теңгсин туула эс гиҗ лахтагин арсар бүрсн, зүссн заамл хавтңгар кесн көңгн тегш өнцгтә хәәрцг. Ора дееркинь хүүрә өвсәр бөглдг. Өмңк эрснь чөләтә буух чоугрын гидг нертә көшгәр әңглҗ, терүг өргәд, иороңһаһур мөлкҗ ордг. Иороңһин тонь (икңкдән 3-4) герлсн залу гергчүдәр эс гиҗ эцг-эк, күүкдин тооһас хамата болдг. Цуг халхвч-көшгүднь утулң мод ашглҗ, орн-сууцин ардк эрсин кевтән модн деер холвдг. Иороңһань нег болн түүнәс деегшән кемҗәтә чолун, модн эс гиҗ шаврар кесн, теңгсин адусна хорһар дүүрсн шамар (чук. ээк и эским. наник) герлтнә. Тедниг ашглҗ, хот-хоолан чигн кедг бәәҗ.

Немҗ үзтн

• Вигвам
• Купол
• Типи
• Чум
• Ишкә гер

Ном-зү

• Вдовин И. С., Батьянова Е. П. Глава III. Чукчи, § Народы Северо-Востока Сибири // Хозяйство и материальная культура. — М.: Наука, 2010. — С. 533. — 773 с. — (Народы и культуры). — ISBN 978-5-02-036993-1.
• Лопуленко Н. А. Глава IV. Эскимосы, § Народы Северо-Востока Сибири // «Хозяйство и материальная культура». — М.: Наука, 2010. — С. 595—598. — 773 с. — (Народы и культуры). — ISBN 978-5-02-036993-1.

Холвас

• «Chukchi Art» (англ.) (HTML). www.dinets.travel.ru. Дата обращения: 7 Мөчн сарин 2019. Архивировано из оригинала 18 Үкр сарин 2018 года.

Темдглл