Булгин күркрәтә һанцхн уласн

Булгин күркрәтә һанцхн уласн
Булгин күркрәтә һанцхн уласн
Һол тодлвр
Аһу	0,016 км²
Дунд өндрнь	140 м
Бүрдәсн цагнь	1981 җил
Бәәх ормнь
	46°16′49″ с. ш. 44°00′40″ в. д.GЯO
Орн-нутг	Шаблон:Флагификация/Орсин Холвана улс;
Регион	Хальмг Таңһч
Район	Целинн район
	Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Булгин күркрәтә һанцхн уласн Хальмг Таңһчд бәәдг бүс-нутгин ач-холвгдлта бәәһлин дурсхл болҗана. 1981 җилин октябрь сарин 8 Хальмгин АССРин министрмудын хүүвин 473гч тойгта тогтаврар эн объект шишлң хамһаллтта һазр-нутгин системд «Һанцхн уласн» гисн нерәр орулгдсмн.

Нег хүвлврәр болхла, бәәһлин дурсхл болсн эн уласиг Пурдаш багш гидг нертә гелң 1846-гч җилд тәрҗ суулһсн юмн (уласна өндрнь — 20 метр, диаметрнь — 1,44 орчм метр^[1]). Деер дурдсн багш гелң модн урһсн һазрин керчәснд эрүл-мендд ач-туста цевр болн эрдстә һазр дорк уста булгиг 1846-гч җилд олҗ илрүлсн юмн.^[2].

Оңгдан хүвлврәрнь эн уласиг Элстин өөһин аҗ-ахун көдләч Леонтий Иванович Диканский 1880-ад җилмүдин сүл, 1890-әд җилмүдин экәр тәрҗ урһулсн юмн. Эн күн Хар Булгин салад һазрин керчәстә билә. Лавр намчта уласн 60-80 җилин әмдрх хуһцата болвчн, зәрм уласна төрлмүднь 150 җил күртл наслдгнь эн хүвлвриг батлҗана гиҗ зәрм улс үздг.

Модыг Әрәсән өндр наста моддудын бүртклд 390 дуһарар орулсн бәәнә^[3].

Түүк

Уласиг XX зууна экәр Бурхна шаҗна санвртн, Богд Дала-ламин Раши Лумбо Ик Хурлын Җуңһрун Пурдаш багш тәрҗ суулһсн, гиҗ тооцгдҗана. Цаста Төвдәс хәрҗ ирәд, Пурдаш багш тендәс тайгиннь керчәсн дотр уласна үриг авчрсмн. Пурдаш багш тайган Хар Булгин алднд оршдг өндрлг деер булснас хооран удлго тер һазрт уласна нәәлзүр урһҗ эклв.

Одаһин бәәдләр уласн хальмг сүзгтнрин сүзг-бишрлин һазр болҗана. 2013-гч җилин август сард уласна хаҗуд нег суврһ босхҗ, нәәмн суврһин тавцңгиг сүүрлүлсн бәәнә. 2013-гч җилин октябрь сард тавцң болһнд суврһиг босхҗ, шүтәтә һазрин әрүслх йослл давулгдла.

2019-гч җилд «Моддуд — әмд бәәһлин дурсхлмуд» гидг Цуг Әрәсән көтлврин сайт деер «Әрәсән җилин модн» гидг үндснә темцәнә неелттә санл хуралт давулгдҗ, 12 моднас Һанцхн уласн шилдг модар шалһрад, 2020-гч җилд «Европ тивин җилин модн» темцәнд 3-гч ормд орла.^[4].

Һазр-зү

Бәәһлин дурсхлнь Хальмг Таңһчин Целин района Хар Булг селәнәс 5 километрин зәәд Эргн өндрлгин Хамр гидг нурһна өмн үзгин кец деер бәәрлдг. Цәәвр-күрң, хуҗрлг биш, баран хар өңгтә, гидроморф көрстә^[2].

Булгин усна шинҗ-чинр

Һанцхн уласна көлд урсҗах булгин усна шинҗ-чинриг түрүн болҗ Хальмгин эрүл-мендин бәәһүллһин түрүн зокан бәәһүләч болн удрдач Семён Рафаилович Залкинд тодрхалсн бәәҗ. Аршан булгин усн делкәд хойрго, нәәрлһин хүвд бәәвңгтә, өндр зуңһарлтта, күүнә бийин һазад болн дотад бүтцин олн-зүсн шимгчиг көнәҗ, мецкә, бөөсн, хуурсн, бүүрг, шалзин эсргү идвктә үүлчлдг. Шееснә болн цөснә чолуг уусхдг.^[5].

Һанцхн уласн хальмгин урн-зокалд

Һанцхн уласн — Хальмг Таңһчин шаҗн-шүтлһин, хальмгудын тесвр-тевчәр, эрч күчнә онц әрүн белг-темдг болсн учрар, хальмг шүлгчнр түүнд зөрүлҗ шүлг зокасн болдг. Хамгин нертә шүлгнь Көглтин Дава хальмгин ик шүлгчин «Уласн» гидг нертә 1965 җилд бичсн шүлг. Бас һанцхн уласиг магтҗ, эврә шүлгүдән Шуурһна Раиса болн Арсина Надежда бичҗ зөрүлв.