Дәрк
Дәрк эс гиҗ Дара эк (энд. तारा {{IAST|[tārā]}}, «одн» эс гиҗ «Гетлггч»; тиб. སྒྲོལ་མ་ [sgrol ma] «Гетлггч») Очр күлгнә бурхна шаҗнд — бишлһлын бурхн — идам; болн бодьсадва.
Эн эк бурхн ик нигүлсңгү болн ик белг-билгин бурхн болад, хамг тодхр-зедкр болн киҗг-өвчнәс ивәгч бурхн болна. Нууц тәрнин судрмудын йосар болхла, Дәрк Нүдәр Үзгч Эрктән орчлңгин зовлң үзҗ нигүлссн нүднәс һарсн нульмснас болсн нуурин дундас һарч ирсн бадм цецгин үүрәс һарсн бурхн. Хөөннь Дәрк Нүдәр Үзгч бурхна хань болдг болҗ. Дәркиг бадм цецг деер, нарн сар хойрин сүүрт сууһа дүрсәр дүрслҗ зурна (Бадм цецг — тевчңгүһин темдг, сар — бодь седкл, нарн болхла, хоосн чинриг онх ухаг тедмглдг белг-темдг болна).
Дәркин эс гиҗ Дара экин хөрн негн дүр бәәнә. Тер хөрн негн Дәрк болһн эврә үүлтә бәәсн болв чигн, теднә дотр һол хойр Дәрк бәәнә:
- Ноһан Дәрк — өвчн-зовлңгас гетлгҗ, өвчн-зовлңгас тоньлҗ, хамг килнцтә үүл әрлһҗ, күсл-сана болн хурдн бүтәхд туслгч бурхн болна.
- Цаһан Дәрк — хамг бурхдын сән үүлсин үүлч эк болад, ут нас наслулдг бурхн болна.
Тер мет һол үүл үүлч эк бурхн болдгнь Улан Дәрк эс гиҗ Улан Дара эк болна (төвд. sgrol ma dmar po (Долма Марпо) «Улан Гетлггч»)[1]—эн бурхна хүвлһән болдгнь Курукулла бурхн; Шар Дәрк (энд. [Vasudhārā] или [Vasuсārа] «Эрднь бәргч»; төвд. sgrol ma gser po [Долма Сермо] «Шар гетлггч»)[2] болн Көк Дәрк — энүнә хүвләһнь Экаҗати бурхн болна.
«Хүрн негн Дәркин магтал» гидг нертә магталын номнь урд цагт эндкгин келәр бичәтә бәәсиг төвд келнд орчулад, Төвдин шаҗна бөлг болһнд өрүн болһн умшҗ бәәцхәнә. Дәркин һол тәрнь Бурхна шаҗнд болн Хинду шаҗнд әдлхн болҗ бәәнә: санскр. ॐ तारे तुत्तारे तुरे स्वः IAST: [oṃ tāre tuttāre ture svāhā]. Төвдт болн төвдин шаҗна йосиг дахгч цуг сүзгтнр эн тәрниг иигҗ умшна: тиб. ཨོཾ་ཏཱ་རེ་ཏུ་ཏྟ་རེ་ཏུ་རེ་སྭཱ་ཧཱ། [Wylie: oM tA re tu t + tA re tu re swa hA].
«Дәрк» гидг хальмг келнә нернә туск медән
Хальмг келәр Дәркиг «Дәрк» гиҗ нерәднә. Эннь Эндкгин келнә «tārā» гидг үгин «Дара» гидг хальмг дуудлһн болн төвд келнә «sgrol ma» гидг үгин сүүлин «ma» гидг дахврин хальмг келнд «эк» гиҗ орчулсиг ниилүләд һарһсн «Дара эк» эс гиҗ келнә аю дахад хүврсн «Дәрк» гидг дуудлһн болна. Йосндан, Зая-пандитын орчулсн номиг авад хәләхлә, үгчләд, шуд орчулсн хүвлвр чигн бәәдг. Эннь төвд келнә «sgrol ma» гидг нериг орчулхдан «Гетлггч эк» гиҗ очулсн бәәнә.
Ноһан Дәрк
Ноһан Даркин бийин гегән-өңгнь (Harita Tāra, төвд. sgrol ljang ma) түүнә Тавн йозурта бурхдын мандлд зүн талыг эзлдг Амогасиддха гидг бурхна йозурт ордгиг медүлҗ бәәнә. Дүрслх йосар Ноһан Дәрк бурхиг бадм цецгин нарн сарин сүүр деер сууһа кевәр зургдҗ бәәнә. Түүнә барун көлнь сүүрәс бууҗ, Ноһан Дәркин тер дару хамг әмтнд туслхд белн бәәдгиг темдглҗ бәәнә. Зүн көлән җииһәд, цеңгллин белгдл (санскр. ललितासन, IAST: lalitāsana) үүлдҗ бәәнә. Түүнә һарт удвл эс гиҗ көк бадм цецг (утпала; санскр. उत्पल).
БУрхна шаҗна домгудар болхла, Ноһан Дәрк Нүдәр Үзгч Эрктә гидг бодьсадван хамг әмтнә зовлн үзҗ, барун нүднәс һарсн нульмснас һарсн болҗана. Түүнә бийин өңг-гегәнь ноһан болдгнь — түүнд сүзлх күн болһна хамг сансн санаг түргн бүтәх болн Ноһан Дәркин түргн үүлдх үүлиг темглҗ бәәнә. Түүнә зүн һарин мутр Сәәтр Дууссн Бодь темдглҗ бәәнә.
Түүнә тәрнь — oṃ tāre tuttāre ture swāhā умшсн күн хамг шулмс-чөдкриг әрлһҗ, хамг тодхр-зедкриг уга кеҗ, хамг сансн-күссн юман бүтәх гиҗ үздг. Ноһан Дәркин тәрнь умшхин онцлгнь — умшач тәрнинь бүрнәр эс медҗ чадна. Нег күн тагтар йовҗ, тагтын дунд нег әәмшгтә шулмиг үзҗ. Ардан эргәд хәләхләнь, ардь бас нег ик шулм зогсчаҗ. Күн әәһәд, тәрниг бүрнәр медлго, медсн зүүлиг умшад бәәхләнь, Ноһан Дәрк бууҗ, түүнд туслв. Шаҗна йосар болхла, күн нүдән аньм цагт Ноһан Дәрк орчлңгиг кедүн миңһн дәкҗ эргәд нисдгин төлә сурсн хамг әмтнд туслҗ чаддг гиҗ үздг. Китдин эртин хотл балһсн Сианьд Ноһан Дәркин тәрниг арвн түмн дәкҗ умшсн үйд Ятоу (кит. 丫头) гидг эм бишлһчин туңһлг болр эркн эврә өңгән ноһанд хүврүлсн болдг гидг домг бәәнә. Эннь ноһан өңгтә болснь — бишлһчин күчн Ноһан Дәрк бурхна күчнлә ниилснә темдг болҗ гиҗ келгднә.
Цаһан Дәрк
Цаһан Дәрк (Sita Tāra, төвд. sgrol dkar ma) хамг әрүн цевриг болн белг-билгиг темдглҗ бәәнә.
Дүрслх цагт Цаһан Дәркиг долан нүдтә зурдг. Хойр нүдн хойр өлмә деер, хойр нүдн — хойр альхн деер, хойр нүдн нүр деернь болн нег нүдн маңнаднь бәәдгәр зурад дүрслдгнь түүнә орчлң-йиртмҗин хамг зовлңгиг меддгиг медүлдг темдг болна.
Тиим учрар Цаһан Дәркиг Долан нүдтә гиҗ нерәдәд дуудна[3]. Цаһан Дәрк бас хамг гем-өвчнәс гетлггч болн өлзә-кишг өггч бурхн болна. Төвдин нег судрт эн бурхиг Еше Корло (хал. Белг-билгин Күрд) эс гиҗ Хамг күсл бүтәгч күрд гиһәд нерәднә. Цаһан Дәркиг дүрсләд бишлһхлә, бишлһч бийән түүнә дүрснлә ниилүлҗ, хамг тодхр-зедкрән әрлһҗ чадх. Цаһан Дәркин белг-темдгнь — Һурвн Эрдниг темдглх цаһан бадм болна. Бурхна бийәс цаһан гегән-герл һардг.
1764 җилд Бурхна шаҗна хуврг Екатерина II-г делкә деерк Цаһан Дәркин хүвлһгән гиҗ зарлҗ, бурядын түрүңк Хамб лам Дамба-Доржи Заяев түүнә көлд шүтәд бишрҗ мөргв. Түүнәс хооран цуг бурядын Хамб ламнр "Цаһан хаанд" үннч бәәхин таңһрг өргҗ, орсин хаадла учрх цагт теднә өмн мөргдг болв[4].
2009 җилд Әрәсән Йирңкәлгч Дмитрий Медведев Улан-Үд балһсна хаҗуд бәәһә Иволһан дацңд гиичҗ ирв. Йирңкәлгчиг Бурядт ирхәс өмн ламнрнь Медведевиг бурхна шаҗна хамгин күндтә бурхдын негн — Цаһан Дәркин хүвлһән мөн гиҗ зарлҗ, түүнә өмн мөргх йослл кех кергтә гиҗ санаһан зарлҗ медүлв. Эн заң-үүлин цагт бурхна хүвлһән дүриг “цаһан хаан”-а ширәд залҗ, ламнр түүнә өмн һазрт бүрн мөргх йоста бәәҗ. Йирңкәлгч эн заң-үүл эс кехиг шиидсн болв чигн, Бурхна шаҗиг дахгчнрин улмҗлл, теднә шиидвриг күндлҗ бәәсән медүлв[5].
Күнд гем-өвчтә күн эмчәс зөвлһә авсн деерән гелңгиг дуудҗ, Дәркин тәрнь умшҗ, түүнлә холвата заң-үүлиг (пуҗа, энд. पूजा IAST: pūjā) кедгнь сүзгтнрин дунд ик түгәмл бәәнә. Эн заң-үүлин цагт тодрха тооһар тәрнь умшиҗ, мөн тер күүнд зөрүлҗ Дәркин дүрс (зург-шүтә) кех йоста болн үүг хөрн дөрвн цагин дотр дуусхх йоста. Нег өдрин иим бүтәлнь кеҗән уга ик буйн (пунья, энд. पुण्य, IAST: puṇya) хураһад, эннь хойрдгч зергин олн зүүләс һарсн гем-өвчнә хор-көнәлин күчиг теңцүлҗ, давх арһ өгнә.
Бурхна номин үүднәс авч үзхлә, ут наслхин һол зөрлһнь — бишлһчин оюн-санана көгҗлин мөрт сәәҗрүлх болмҗиг олһх йовдл. Кемр күн әмн-насан зөвкн талдан улст хор-хөнәл учрулҗ, бийдән му үүлин үр үүскдг болхла, эрт үкснь деер гиҗ Төвдин ик багш Марпа Лоцзава зәрлглсн бәәнә. Бийдән болн талдан улст ашг-туста әмтнә бәәдл эсргү болдг. Сурһлын багшнрин талар: тедн ут нас наслхла, олн һмт Бодин хутг күртл көтлх чадврта бәәнә. Тиим учрас Төвдин бурхна шаҗна йосар шевнр икңкдән Цаһан Дәркин эс гиҗ талдан ут насна бурхдын дүрсиг багш-ламнртан өргҗ бәрүләд, эн йиртмҗәс эн нөгчҗ, хамг һмтнә төлә Номин күрд эргүлхиг сурҗ зальврдг. Төвдт нег бишлһч Цаһан Дәрклә ниилҗ, ном бүтәх цагтан түүнлә амр кевәр хәрлцҗ бәәсн алдр домг бәәдг. Түүнлә болн түүнә дү күүкнлә нег соньн йовдл учрҗ. Дү күүкнь күүнд мордх цаг ирхлә, гер-бүлихнь угатя бәәсн учрар йосллын унҗлһ-манҗлһ авх мөңгн уга болхла, буһувч зүүх ямаран чигн юмн уга болв. Тиигхлә, бишлһч Цаһан Дәркәс туслмҗ һууһад, адгтнь, хүрм болх цагт дү күүкнь Цаһан Дәркин чимг, буһувч, унҗлһ-манҗлһ цуһараһинь зүүҗ ашглсн бәәҗ гилднә.
Бас хәләтн
Литература
- Тара / Андросов В. П. // Социальное партнёрство — Телевидение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2016. — С. 664. — (Әрәсән ик невтркә толь : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 31). — ISBN 978-5-85270-368-2.
Заалтс
- ↑ Красная Тара. Дата обращения: 2 Мөчн сарин 2014. Архивировано 5 Мөчн сарин 2014 года.
- ↑ Желтая Тара. Дата обращения: 2 Мөчн сарин 2014. Архивировано 5 Мөчн сарин 2014 года.
- ↑ Белая Тара. Дата обращения: 2 Мөчн сарин 2014. Архивировано 1 Мөрн сарин 2014 года.
- ↑ Царский трон для Дмитрия Медведева. Дата обращения: 2 Мөчн сарин 2014. Архивировано 5 Мөчн сарин 2014 года.
- ↑ Медведев стал Белой Тарой. Дата обращения: 19 Мөчн сарин 2014. Архивировано 18 Така сарин 2014 года.