Орсин Холвана Улс

Әрәсә
Орсин Холвана Улс
Флаг Герб
Государственный гимн России
Россия на схеме мира
История
• 862	Призвание варягов
• 882	Древнерусское государство
• XII—XVI века	Русские княжества
• 1478	Русское государство
• 22 Хулһн сарин (2 Үкр сарин) 1721	Российская империя
• 1 (14) Һаха сарин 1917	Российская республика
• 25 Хулһн сарин (7 Үкр сарин) 1917	РСФСР
• 23 сентября 1918	Российское государство
• 30 декабря 1922	СССР
• с 25 декабря 1991 года	Российская Федерация
Официальный язык	русский
Столица	Москва
Крупнейшие города	Москва, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург, Казань, Нижний Новгород, Челябинск, Самара, Омск, Ростов-на-Дону, Уфа, Красноярск, Воронеж, Пермь, Волгоград, Краснодар
Форма правления	Смешанная республиканская
Государственный строй	федерация
Президент	Владимир Путин
Председатель Правительства	Михаил Мишустин
Председатель Совета Федерации	Валентина Матвиенко
Председатель Государственной думы	Вячеслав Володин
Председатель Верховного суда	Вячеслав Лебедев
Председатель Конституционного суда	Валерий Зорькин
Гос. религия	светское государство
Территория
• Всего	17 233 900 км² (1-я в мире) 17 098 246 км²
• % водной поверхности	4,19
Население
• Оценка (2024)	↘146 150 789 чел. (9-е)
• Перепись (2021)	147 182 123 чел.
• Плотность	8,56 чел/км² чел./км²
ВВП (ППС)
• Итого (2023)	5,51 трлн долл. (5-й)
• На душу населения	37 400 долл.
ВВП (номинал)
• Итого (2023)	172,15 трлн руб
ИЧР (2020)	▲ 0,824 (очень высокий; 52-е место)
Названия жителей	россия́не, россия́нин, россия́нка
Валюта	российский рубль, ₽ (RUB, 1991—1998 гг. — RUR)
Интернет-домены	.ru, .su, .рф
Код ISO	RU
Код МОК	RUS
Телефонный код	+7
Часовые пояса	UTC+2 — UTC+12, см. Время в России
Автомобильное движение	справа
Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Орсин Холвана Улс эс гиҗ Әрәсән Федерац (тод. ᡆᠷᡆᠰ ᡕᡅᠨ ᡍᡆᠯᡋᡆᡃᠨᡅ ᡇᠯᡇᠰ, ᠠᠷᠠᠰᡃ᠊ᡅ орс. Российская Федерация, Россия) — Евразин нутг-девскрт, тодрхаһар келхлә, Зүн Европ болн Хөөт Азьд, оршдг улс-орн. Әрәсә болхла, делкән хамгин ик орн болад, олн улст күлән зөвшәргдсн кил дотрк нутг-девскрнь — 17,234,031 дөрвлҗн дууна һазр. Улсин күн-амна то — 146,203,613 күн.

Түүк

Орсин Холвана Улсин түүкнь зүн славмудар эклҗ. Славмуднь мана эрин өмн VIII—III зун җилмүдин дундур Европт тодрҗ эклсн бәәҗ. IX зун җилмүдт зүн славмудын түрүн улс болсн Киевин Орс бәәһүлгдҗ. Эн улснь викиңгүд болн теднә үрн-садар удьрдулҗ бәәсмн. 988-гч җилд эдн Византин эзнт гүрнәс Христин шаҗиг өвлүлҗ авсмн. Эн йовдлнь дарук миңһн җилин туршарт Орсин сойл-урлгиг тодрхалсн Византин болн славин сойл урлгин негдлиг эклүлҗ.

Дарунь Киевин Орс эвдрҗ, һазр-нутгнь ик олн бичкн улсмудт хувагдҗ. Киевин Орсин залһмҗлгч улсмудас хамгин күчтәнь Моску бәәсн болад, эннь Орсин негдл болн Үлг Улсин эсрг җисәнд һоллгч орм эзлдг болсмн. Москунь хаҗудк орс улсмудыг баһ-баһар эзләд, цугинь негдүлв. XVIII зун җилмүдт эн улснь дәәлдҗ, теевр, тетквр зергәр күрәһән өргҗүлҗ, Польшас авн Номһн Дала күртл делгрсн Орсин эзнт гүрн болсмн.

Орс улс Орсин эзнт гүрнә цагас авн делкәд медгдх күчн, нөлә иктә улс-орн болсн болад, делкән түрүн, хамгин том социалист улс Зөвллт Холват Улсин хамгин том, хамгин чухл әңг болҗ. Эннь урлг, шинҗлх ухана цуг салврт күцәмҗ үзүлсмн. 1991-гч җилд ЗХУ эвдрсәр, Орсин Холвана Улс бәәһүлгдсн болад, эннь Нарт-Делкәд ЗХУ-ин залһмҗлгч гиҗ тоолгддг.

Улс төр

ОХУ-ин үндсн хууль йосар, төрнь холвана бәәһүлмҗтә, хаһс йирңкәлгчин бүгд нәәрмдх засгллта, ардчлсн диглмтә болдмн. Улсин толһач — йирңкәлгч, засгин һазрин толһач — йирңкә сәәд. Төрнь төләллин ардчлсн, олн намин тогтлцата болн эрк-медлнь һурв әңгрдмн.

• Хууль тогтагч: Хойр тиңкмтә хурл болх Холвана Хурл.

Деед тиңкм болх Холвана Зөвлл: Харьят әңг болһнас 2 төләлгчин эрктә, ниит 166 гешүтә. Холвана хууль, дә зарлх, олн улсин бооца батлх, йирңкәлгчд иткл үзүлх, эс болхиг шиидврлдг.

Дорд тиңкм болх Төрин Дум: Хүв теңцүлсн (Пропорционал) санлын арһчллт суңврар суңһгдх 450 суудлта хууль тогтах бәәһүллһ.

• Күцәгч: Йирңкәлгч давмһа эрктә. 1991-гч җилд суңһгдсн түрүн йирңкәлгчнь Борис Ельцин, 2000-гч җиләс Владимир Путин, 2008-гч җиләс Дмитрий Медведев, 2012-гч җиләс дәкн Владимир Путин. ОХУ-ин Засгин һазрнь — төрин күцәгч деед бәәһүллһ. Засгин һазрнь дарһ, тергүн дед дарһ, дед дарһ, холвана сәәднрәс бүрлднә. Засгин һазрин дарһиг Йирңкәлгч Төрин думта зөвллдҗ төмлнә. Йирңкәлгч үүргән күцәҗ чадшго болсн нөкцлд Засгин һазрин дарһ Йирңкәлгчин үүргиг күцәнә. Засгин һазрин дарһд нер девшсн күүг Төрин дум һурвн дәкҗ хәрүлхлә, Йирңкәлгч Засгин һазриг төмлҗ, Төрин думиг тараҗ, шинәр суңһвр йовулна.

• Зарһ: Йирңкәлгчин санлар Үндсн хуулин зарһ, Деед зарһ, Көндлңгин зарһин бүрлдлиг Холвана Зөвлл батлна.

Засг-закрһана хуварлт

Холвана харъят әңг

ОХУ-нь холваны 83 харьят әңгәс (субъект) бүрднә. Эн харъят әңгүднь Холвана Хурлд әдлхн тус бүр 2 төләллин эрктә. Тиим болвчн, эврән засглх эркәр хәрлцн әдл биш дорк негҗмүдт шилтәлнә.

• 46 муҗ: йирин харьят әңг. Закргчта, орн-нутгин суңһврт хууль тогтах хурлта.
• 21 бүгд нәәрмдх улс: эврән засх эрктә цөн үндстн, ард-түмнә өлгә нутг. Тус бүрдән үндсн хууль, йирңкәлгч, хурлта. Орс келнлә хамдан төрскн келнь алвн йосна келн болна. Гив чигн, ОХУ даяр болн олн улсин хәрлцәнд һанцхн орс келән керглдмн.
• 9 кизәр: Үнндән муҗла әдл нурһлҗ орсмуд әмдрдг нутг. Гихд, алс-холд, захин нутг болад, күн-амн баһта, түүктән зах-кизәр гиҗ келгдсәр ирсмн.
• 4 эврән засх төөрг: муҗ, кизәрин медлдк цөн ард-түмнә өлгә. 1990-гч җиләс авн бәәр-сүүр өндәсн болвчн, Чукоткихнәс бусднь үнндән муҗ эс гиҗ кизәрт закргддг.
• 1 эврән засх муҗ: түүкндән, эврән засх муҗ бәәсн, дарунь кизәрт закргдсн. 1990-гч җилд Еврейин эврән засх муҗас бусднь бүгд нәәрмдх улс болсмн.
• 2 холвана чинртә балһсн: хойр ик балһсн Моску, Пиитр.

Холвана төөрг

Мөн харъят әңгүднь ОХУ-ин Йирңкәлгчин төмлх элч-төләлгчнр удьрдгдх 8 ОХУ-ин холвана төөрг болҗ әңгрдг. Холвана төөргнь холвана хуулиг улс даяр мөрдүлхд аңхардг.

Балһд

• Москва балһсн
• Санкт-Петербург балһсн
• Калининград балһсн
• Псков балһсн
• Мурманск балһсн
• Архангельск балһсн
• Новороссийск балһсн
• Владивосток балһсн
• Находка балһсн
• Астрахань балһсн

Эшлэл

Гадаад холбоос

Засгийн газар

• gov.ru—Засгийн газрын албан ёсны вэбсайт
• Duma—Парламентийн доод танхим
• Federation Council—Парламентийн дээд танхим
• Kremlin—Ерөнхийлөгчийн албан ёсны вэбсайт
• Төрийн тэргүүн болон түүний кабинет
• Оросын төв банк
• Federal Migration Service
• Russian Federal Customs Service
• Energy Statistics for Russia from the Energy Information Administration
• Russian News Agency Ria Novosti

Ерөнхий мэдээлэл

• Russia at UCB Libraries GovPubs

Бусад

• ITAR-TASS News Agency
• Interfax.com—News agency based in Moscow
• Way to Russia. An Introduction to Russia and Russian People
• RussGUS—Bibliographic database of German publications on Russia (about 175,000 positions)
• Russia Beyond the Headlines International news project about Russia.

Дәкәд хәләтн

• Хальмг Таңһч
• Орс келн

Темдглл

Источники

Европин орн-нутг

Өстрмүдин Орн | Азермудин Орн | Арнагудин Орн | Андормудин Нутг | Хемшудин Орн | Цаһанорсин Орн | Бельҗмудин Нутг | Болгармудин Орн | Босмудин болн Херцегудин Орн | Ватикан Балһсн | Ик Бритишин болн Ар Гәәлгүдин Ниицәтә Нутг | Хунһармудин Орн | Ниицәтә Немшин Орн | Грисин Орн | Гүрҗмүдин Орн | Данскгин Нутг | Гәәлгүдин Орн | Ислгудин Орн | Эспанмудин Нутг | Италмудин Орн | Хасгудин Орн¹ | Кипрудин Орн | Латдин Орн | Литдин Орн | Лихтенштейна Нутг | Лүксин Балһсна Нутг | Масидин Орн | Малтдин Орн | Молдавмудин Орн | Монакин Нутг | Недерлендин Нутг | Ноорскгин Нутг | Польшин Орн | Португишин Орн | Пранцсин Орн | Румудин Орн | Сан Маринмудин Орн | Серпудин Орн | Словакудин Орн | Словенмудин Орн | Туркгудин Орн¹ | Украинмудин Орн | Суһомудин Орн | Хорватин Орн | Хар Уулин Орн | Чекмудин Орн | Свисин Ниицән | Сведин Нутг | Эстдин Орн | Орсин Ниицән¹ Үлмәд девскр һазр: Акротирин болн Декелин Һазр | Аландин Арлс | Гөрнзин Арл | Гибралта Балһсн | Җерсин Арл | Мэнин Арл | Форойсин Арлс | Свалбард | Ян Майенин Арл Медҗ Гөрдлтә Орн Нутгин буулһавр (үннәр эврән бәәдг): Апсин Таңһч | Косовин Таңһч | Уулта Карабахин Таңһч | Днестр Кевсин Молдавмудин Таңһч | Ар Кипрудин Таңһч | Өвр Өседин Таңһч ¹ Һолар Азин төләд