Норзунов, Овше Мучкинович
Экспертиза РАН
Орсин Холвана Улсин ШУА шинҗлҗ батрулв
шинҗлҗ батрулв
| Норзңгин Муучкан Овш орс. Норзунов Овше Мучкинович | |
|---|---|
| |
| Төрсн: | 1874 җил Бәәшңтән авһнр арвн |
| Өңгрсн: | 1929 җиләс хооран тиим зәңг уга |
| Улс-орн | Орсин хаата Улс |
Норзңгин Муучкан Овш (тод бичг: ᠨᡆᠷᠴᠠᡊᡎᡅᡕᡅᠨ ᡏᡇᡉᡔᡅᡘᠠᡕᡅᠨ ᡇᡋᠠᠱᡅ; орс. Овше Мучкинович Норзунов) — Төвд орна судлач, зуульч. 1901 җилд Г. Ц. Цыбиковин удлго дарунь, әмн-насндан аюлта үүл болв чигн, судлачнрт хөрг болсн Төвд орна зург кеһәд авч ирҗ, тедниг Делкәд хамгин түрүн барлсн күн.
Намтрнь
Хальмг улсин Ик дөрвдин зәәсң Норзңгин Муучкан Овш 1874 җилд Бәәшңтән авһнр гидг арвна әәмг уга зәәсң Хоҗман Муучкан өрк-бүлд һанц көвүн болҗ төрв. Долатадан эцк уга үлдәд, наһцнрин герт бәәдг болв. Йисн настадан Ставрополин муҗин Сандата селәнә чөнҗин сурһульд орад, арвн дөрвн насн күртл сурһульд суув. Арвн дөрвтәдән тер сурһуль төгскҗ, арвн тавн наснас авн олна зарһин орчулач болҗ көдлв. Орчулач болҗ дөврн җил көдләд, күнд гемтҗ, дөрвн җилдән элгн-садна теткмҗәр бәәсн мөн. Эдгәд авсн хөөн хамб Дорҗин Агванла таньлдад, 1898 җиләс авн 1913 җил күртл түүнә сөөвң болҗ йовв. Эн цагин хуһцанд һурв дәкҗ Төвдт зуульчлв[1].
Төвдт түрүләд зуульчлснь
Дорҗин Агван Пиитрт (Санкт-Петербург балһсн) орс сәәчүдлә күүндснә туск бичгиг Дала Ламд күргхин төлә 1898—1899 җҗ., Моңһлын хотл балһсн Өргәһәр дамҗн, Төвдт орв. Пиитрт хәрү ирхләнь, Дорҗин Агван Норзңгин Овшиг хәрү Лхасад игләх сана зүүв. Бас тер цагт Орсин Һазр-зүүһин Ниигм Норзңгин Овшар соньмссн болна[2]. Теднд Овш Төвдт түрүн орсна хаалһин темдгллән өгв.
Төвдт хойрдад зуульчлснь
1900 җилин экәр Норзңгин Овш Орсин Һазр-зүүһин Ниигмлгәс бичкн зург цокдг камер болн Люмьер ах-дүүһин хавт авч, Төвд орна зург цокад авч ир гидг даалһврта болв. Зург цокдг камер авсн хөөн Дорҗин Агванын ардас Франц орад, тендәс төвдин сүм-киидт зөрүлҗ кесн 500 мөңгн ааһ авч, Марселәс «Дюплекс» гидг нертә усн оңһцд сууҗ, 1900 җилин март сарин 6-нд Калькуттад ирҗ. Г.Ц. Цыбиков тер цагт Лхасад бәәҗ. Эндкгин Дарҗлиңд күрәд ирхләнь, терүг англин цагда орс туршул гиҗ болһад, кесг сардан зовав. Тиигхд Норзңгин Овш Дарҗлиңгин хаҗуд бәәһә Гхум гидг сүмд сууһад, долан хонг болһн цагдад медгдәд йовдг бәәҗ[1]. Аҗглҗ хәләсн цагда бәрмт уга болад, тер җилин намрар Овшиг хәрү орс орн-нутгт йовулв. Тендәс Овш Дарҗлиңгин зург авч ирсн болдг[3].
Төвдт һурвдад зуульчлснь
1900 җилин адгар Норзңгин Овш Дорҗин Агвална хамдан һурвдад Төвдт орв. Темәнә җиңгин йовдг «Ар үзгин» хаалһар, Моңһл болн Барун үзгин Китдәр йовад, 1901 җилин февраль сарин 28-нд Лхасад күрв. Нег сардан тенд бәәсн цагтан Дала Ламин 3-гч зергин шаңнлд күртәд, эврә алдр Лхасан зургудыг цокад авв. Хәрү йовхларн, Орс-Төвдин бооца тогтах «Дааврта элчнрин» тоод орад, Балв улс, Эндкг улс, Шри-Ланкаһар давҗ һарв. Эн йовдлын хаалһин темдгллиг Норзңгин Овш Жозеф Деникер гидг Францин номтд өгәд барлв[1]. Тер темдгллиг умшхла, Төвдин зург цокхла, камеран бултулҗ, нууцар зург цоксинь медҗ болҗана. «Бәргдхлә, әмнәс хаһцх биләв» — гиҗ зуульч темдглҗ бичв.
Төвдин зург барлснь
Норзңгин Овшин зургуд Париж Пиитр хойрт 1901 җилин июнь-июль сард күрсн боллта. Потала орд-харшин зургинь Жозеф Деникер номт «География» гидг нертә франц седкүлд мөн тер җилин октябрь сарла барлв. Тиигәд Норзңгин Овш делкәд түрүн болҗ барлсн Лхасан зургин зокагч болв.
1903 җилд Орс Һазр-зүүһин Ниигмин медән гидг седкүлд Г. Ц. Цыбиковин Төвд орна туск лекц болн Цыбиков Норзунов хойрин цоксн зургудын җигсәлтиг барлв (Овшин 45 зург болн Цыбиковин 32 зург). Җигсәлтд немр болһҗ, Норзңгин Овшин 9 зург барлв. (Хөөннь эн җигсәлт болн зург онц барлгдад һарв). Европд Норзңгин Овш болн Цыбиковин зургуд 1903—1905 җҗ., олн седкүлмүдт барлгдв. Теднә тоод Жозеф Деникерин хойр ниитллд Норзңгин Овшин һурвн зуульчлһна тускар тодрхаһар келгдҗ бәәнә. Хойрдгч ниитллнь — Овшин хаалһин темдгллин франц келнд орчулсн хүвлвр болҗана. Хойр ниитллнь Норзңгин Овшин Төвд йовх хаалһд болн Лхасад цоксн 9 зургта һарв.
1904 җилд Вашингтона Смитсона күрәлң англь келнд орчулсн Цыбиковин Төвдин туск лекциг болн Норзңгин Овшин цоксн 9 зургиг барлв. 1905 җилд «National Geographic» гидг седкүл Норзңгин Овшин 6 зург болн Г. Цыбиковин 5 зург барлв. Эн зургудыг 1903 җилд Орс Һазр-зүүһин Ниигмин барлсн 50 зургта (29 Норзңгин Ошвин зург болн 21 Г. Цыбиковин зург) альбомас авч барлв. Эн альбомыг һазадын орн-нутгин Һазр-зүүһин Ниигмд белглхәр барлҗ һарһв. 1905 җилин зунар Г. Ц. Цыбиков эврән эн альбомыг XIII Дала Лам Өргәд бәәхд авч өргв[4].
Сүүлин җилмүднь
1905—1907 җилин Хүвсхлин цагт Норзңгин Овш бурхна шаҗна сүзгтнриг чөләлхин төлә зүткҗ йовҗ. 1905 җилин февраль сарин 5-нд Ик дөрвдә ах багш Сетән Дорҗ, нойн Тундута Данзн, Норзңгин Овш болн Арлуһа Лееҗн зәәсңгүд С. Ю. Виттед Цаһан хаана администрац шаҗна керг-үүлд харшлҗ кизәрлх, талдан шаҗнд шүттдг улсиг һазалҗ хоч нерәрнь нерәдхиг уурх кергтә, талдан шаҗта улсиг Үнн алдрт шаҗта улсла эрк-чөләһәрнь теңцүлх кергтә гидг бичг илгәв[5].
1911 җиләс авн Норзңгин Овш Дорҗин Агвана сөөвң болад, Пиитрин дацңгин тосхлһна аҗглач болҗ, хаҗуднь бәәсн Дорд үзгин судлачнрин герин комендант болҗ бәәв. 1913 җиләс авн Дорҗин Агванас салад, 1914 җил күртл Пиитрт хулд кеҗ йовҗ. 1917 җилд герүрн, Ик дөрвдтән хәрҗ ирәд, тәрә тәрәд, малан асрад бәәв.
1920 җилд КалмЦИК-ин көлдмшт орад, Трамот (Маши гүүлгәнә болн материальн теткмҗин отдел) ахлҗ суув. 1922 җилин июнь сарин 15-ас авн 1923 җилин май сар күртл татврин бүрткәч болҗ көдлв. Улана йосн цаһан яста улсиг шахад ирхд, көдлмшәсн һарч, нутгтан хәрҗ ирәд, эдл-ахуһан ахлад бәәв[6].
1929 җилин октябрь сарин 16-нд Хальмгин Тусха Комиисин зарһд орад, цаһан яста күн гиҗ тоолгдад, Хальмг Таңһчас көөгдҗ, Камышинә округ, Николаевский район, Упрямовка гидг селәнд өрк-бүлтәһән туугдв. 1930 җилд тер һазрас зулад йовҗ одв. Цааранднь яһҗ одснь медгдхш[6].
Холвас
- ↑ 1 2 3 Первый фотограф Лхасы: публикация дневника О. Норзунова «три поездки в Лхасу (1898—1901)» (перевод Д. К. Ворониной, комментарии Б. Л. Митруева)
- ↑ Основной текст по состоянию на 18 июля 2009 опирается на: Андреев А. И. История первых фотографий Тибета и Лхасы. Архивная копия от 25 Хөн сарин 2009 на Wayback Machine
- ↑ Калмыцкий путешественник Овше Норзунов
- ↑ Фотографии Овше Норзунова, хранящиеся в Музее антропологии и этнографии
- ↑ Галина Дорджиева. Багша Большедербетовских улусов Дорджи Сетенов Архивная копия от 8 Хулһн сарин 2011 на Wayback Machine
- ↑ 1 2 Потомки калмыцкого князя Овше Норзунова получили справку о реабилитации своего предка