Очра Очрин Номт

Рувики-с
Очра Очрин Номт
Очра Ноха
Nomto Ochirov.jpg
Нерн Ноха
Һарсн җил-өдр 1886 октябрь сарин 10(1886-10-10)
Төрсн һазр
Нас барсн җил-өдр 1960 июль сарин 11(1960-07-11) (73 года)
Нас барсн һазр
Иргншл  Орсин хаата орн →  СССР

Очра Очрин Номт (орс. Номто́ Очи́рович Очи́ров), төрснә нернь — Ноха́, Номт — хальмг номт үгәс — номта; 1886 октябрь сарин 10, Хонч Нур[d], Хальмг Автономн Советск Социалистическ Республик — 1960 июль сарин 11, Көтчнр[d], Хальмг Автономн Советск Социалистическ Республик) — хальмгин номтн, гегәрүлгч, Җаңһрин шинҗллтин үндсләч, Санкт-Петербургд шар шаҗна китдин тосхлһна зүткәлч, XX-гч зун җилин эклц җилмүдт хальмгин ниигмин үүлдәч, Хальмгин цаһачудын җисәнә орлцач.

Очра Номт «Җаңһр» баатрльг дуулврин түрүн дегтр һарһсмн, хальмг улсин «Өөрдин зәңг» түрүн газет бүрдәсмн. XX-гч зун җилин 20-гч җилмүдт Очра Номт хальмг цаһан толһа тогталһнд орлцсмн.

Намтрнь

Очра Номт 1886-гч җилд Довукин Очрин өрк-бүлд Хонч Нур селәнд төрсмн. Бичкндән хальмг нойн Тундута Данзна  (рус.) (хал. өргән хаҗуд, Червлёное селәнд бәәсмн. 1898 җилд Баһ Дөрвдин школ төгсәсмн. 1898-гч җиләс авн 1905-гч җил күртл Әәдрхнә бод училищд сурһуль авсмн. 1905-гч җилд Санкт-Петербургин Ик сурһулин Дорд үзгин факультетд орсмн. Сурһулин йовудт хойр дәкҗ Хальмг теегт одад җаңһрч Ээлән Овлаһас «Җаңһрин» арвн бөлг бичҗ авсмн[1].

1910-гч җиләс авн 1916-гч җил күртл Әрәсән этнографическ музейд көдлҗ йовсмн. 1916-гч җилд Санкт-Петербургин Ик сурһулин юридическ факультет төгсәсмн.

1917-гч җилин Февральск революцин хөөн Хальмг келн улсин заллтын Центральн комитетын гешүн бәәсмн, дарунь — Хальмгин войскин правительствин гешүн.

1920-гч җиләс авн бас административн толһачар йовсмн.

1929-гч җиләс авн Очра Номт дөрв дәкҗ бәрәнд орулгдсмн: 1929-гч җилд, 1930-гч җилин намрар, 1941-гч җилин июнь сарла болн 1950-гч җилин декабрь сарла. Цуг тер йовдлмуд Хальмгин войскин правительствд күцәҗ йовсн үүлдврмүдтә залһлдата болн «„Нарна герл“ хальмг националистическ контрреволюционн бослһна бүрдәцд» орсн төләд. 1950-гч җиләс авн бәрәнә онц ормд Хасг улсин Семипалатинскин муҗд йовулгдсмн. 

1956-гч җилд Очра Номт бәрәнәсн сулдхгдад Хальмг АССР-ин Приозёрн района Советское селәнд (эндр — Көтчнр селән) бәәһәд, 1960-гч җилин июль сарин 11-д сәәһән хәәсмн.

Ниигмин үүлдврнь

1914-гч җилин намрар хальмгин нойн Тундута Данзнта хальмг теегәр йовад, хальмгудыг хазгудын цергт ортха, гисн дуудвр тархаҗ йовсмн.

1917-гч җилин март сарла Очра Номт Әәдрхнүр нүүсмн. 1917-гч җилин март сарин 26-д Әәдрхнд Хальмг улсин түрүн чуллһн болсмн. Терүнд Очра Номт Хальмг келн улсин заллтын Центральн комитетын (ЦК УКН) толһачар суңһгдсмн. 1917-гч җилин май сарин 16-д Очра Номт ЦК УКН даалһврар Тундута Данзнта Петроградур одад, Әрәсән цаг зуур бәәсн Правительствд  (рус.) (хал. Әәдрхнә губерниг хойр әңглх шиидвриг бурушалх седвәр күргсмн. Әрәсән цаг зуур бәәсн Правительствд болсн харһлтд Очра Номт Хальмг теегт хальмг улсин хөвд бәәх һазрин тускар келҗ өгнә.

1917-гч җилин хаврар Хальмг теегт учрсн хот-хоолын ховр цагт Очра Номтыг ЦК УКН май сарин 22-т хот-хоолын сүвдлин һардачар тәвнә. 1917-гч җилин декабрь сарин 23-д ЦК УКН Хальмгин войскин правительствд хүврнә, терүнд Очра Номт хот-хоолын болн эрдм-сурһулин төрмүдәр залҗ йовсмн.

1918-гч җилд Хальмгт Советин йосн ирсн цагт Очра Номтыг ЧК бәрәнд орулхар седнә. Терүнәс Номтыг Хальмг күч-көлсчнрин Хүүвин элчтн Чапчан Араши харсад авсмн.

1918-гч җилин намр күртл Очра Номт Червлёное селәнд бәәһәд, эцктән малнь хәләһәд нөкд болна. Хальмгиг генерал С. В. Денисовин церг эзлсн цагт Очра Номт Новочеркасскур һарад, Хальмгин дәәчнрин правительствд көдлнә.

1919-гч җилд Очра Номтыг Хальмгин дәәчнрин правительствас генерал Деникин һарһад, Хальмг теегүр хәрдг арһнь хаасмн. Очра Номт Екатеринодарт бәәнә, тенд Кубанскин-Черноморскө-модна эдл-ахуд көдлнә.

1920-гч җилин март сарла Очра Номтыг ЧК бәрәнд орулад, Әәдрхнүр йовулсмн. Очра Номтын төлә Хальмгин ЦИК-ин толһач Чапчан Араш һарад, В. И. Ленинд бичгән илгәһәд, Номтыг сулдхтха, гиҗ сурна. 1920-гч җилин сентябрь сарин 23-д Очра Номтыг сулдхад, нернь цеврлсмн. Терүнә хөөн эн Наркоматын ханьд бәәсн Хальмг автономн областин төләлгч Амр-Санана Антона дарук цол эзлнә. Москвал 2 җилдән көдлчкәд, Очра Номт 1922-гч җилд Хальмгур һарад, 1924-гч җиләс авн областин зураһин комиссьд орна. 1925-гч җилд Облплана һардачин дарукар көдлнә.

Бәрәнд орсн йовдлмуд

1925-гч җилин декабрь сарин 1-д Очра Номт орн-нутгин цергллтин көдлмшәс заагрулгдна, тер саамд советскин нутгин аппаратын «цеврлһн» болсмн. Номт хәрү эцк талан Червлёное селәнд одад, 1929-гч җил күртл мал асрад бәәнә.

1929-гч җилин зунар Очра Номтыг ОГПУ бәрәнд орулад, Саратовин түүрмд орулад, тенд 1930-гч җилин март сарин 23 күртл сууна. Амнистин нилчәр һарсн бийнь, нәәмхкн сардан сул бәәҗ.

1930-гч җилин ноябрь сарин 11-д энүг Сталинградын ОГПУ бәрәнд орулна. 1931-гч җилин июнь сарин 5-д ОГПУ-н коллегийин шиидврәр Очра Номтыг 5 җилд Новосибирскин муҗин түүрмд йовулсмн. 1934-гч җилин июль сарла сулдхгдна.

1941-гч җилин июнь сарин 5-д хәрү бәрәнд орулад, Семипалатинскин муҗд йовулгдсмн. 1941-гч җилин ноябрь сарла сулдхгдна. 1950-гч җилин декабрь сарин 23-д Семипалатинскин муҗд Кокпектинскин зарһд района адвокатар көдлҗәсн цагт энүг күүнә худл муудхсар саак бәрәнд орулна. 1951-гч җилин март сарин 26-д болсн зарһин шиидврәр 10 җилд ИТЛ-д орсмн[2]. 1956-гс җилин ноябрь сарин 17-д сулдад, Хальмгин Советское селәнд одад бәәнә. 

Номин үүлдврмүднь

Санкт-Петербургин Ик сурһулин Дорд үзгин факультетд сурч йовсн цагтан Очра Номт 1908-гч җилин зунар хальмг теегт экспедицд одад, җаңһрч Ээлән Овлаһас Җаңһр баатрльг дуулврин түрүн арвн бөлгүд бичҗ авсмн. Хөөннь профессор Владислав Котвичин селвгәр Очра Номт дәкәд нег экспедиц тогтаһад, Ик-Бухсин әәмгүр одна, тенд Җаңһрин дәкәд арвн бөлг бичәд авсмн. Оютн Очра Номтын түрүн номин үүдәврнь «Йорэлы, харалы и связанный с ним обряд „хара келе утулган“ у калмыков» гидг нәәрүллһн болсмн. Терүг 1909-гч җилд «Живая старина» седкүлд барлсмн. Очра Номтын экспедицин ашиг 1909-гч җилд Владислав Котвич Дунд болн Дорд үзгин Азийн шинҗллтин Орсин комитетын Дорд үзгин секцин сүүрт келҗ өгсмн. 1910-гч җилд Очра Номт цуглсн бөлгүдән дигләд, Җаңһрин түрүн дегтрән барас һарһсмн. Тернь «Җаңһр» баатрльг дуулврин түрүн дегтр болсмн. Профессор Власдислав Котвичин дөңгәр Очра Номт Санкт-Петербургин Ик сурһульин Дорд үзгин факультетд Ик Дөрвдин улусин хальмг келнә багшнрин төлә ахр сурһуль секнә.

1910-гч җилд Дунд болн Дорд үзгин Азийн шинҗллтин Орсин комитет Очра Номтыг Хальмгин Баһ Дөрвдин, Манцин болн Ик Цоохрин улусмудар хальмг улсин амн үгин болн бичмр билгин тоотс хуратха, гиҗ йовулна.

Тер йовудтан Очра Номт хальмг әмтнә 17 ут болн ахр дуд, 16 тууҗин келврмүд, — тер дунд «Һалдма-нойна туск тууҗ» («Повесть о Галдаме»), «Һалдна-Орвин туск тууҗ» («Повесть о Галдан Орбо»), «Һандрма Бошкту-хаана туск тууҗ» («Повесть о Гандарма хане»), «Йисн һолын Сәңһа» («Эсельбейин Сайн Ка»), «Аюка-хан орсин Пётр хаата харһлт» («Встреча Аюки с царём Петром I») болн «Шамилиг бәрәнд авсн тууҗ» («Пленение Шамиля») бичҗ авсмн. Бас тер кемд черкес улста хәрлцәнә туск келврмүд бичҗ авсн бәәҗ, тедн дунд «Мазн-Баатр» («О Мазан-батыре»), дәкәд парнцз улста дәәнә туск. Тер экспедицин ашар Очра Номт Санкт-Петербургин Дорд үзгин факультетын саңгд 13 хальмгин туск бичг бәрмтс тогтасмн. Тер дунд хальмг туульсин хураңһу «Сидтә үксн» («Волшебный мертвец»), «Эрдин саң Сувшд» («Сокровища драгоценных изречений Субхашита»), «Җивзн-Дамба гегәнә зәрлг» («Наставления богдо Джибзун ламы»), «Җарн Кашрин суврһна тууҗ» («История субургана Джарун Кашур»), «Усн Девскрт хаана тууҗ» («Повесть об Усун дебискерту хане») болн «Бурхн Багш болн бирман» («Повесть о бурхан бакши и бирмане»).

1910-гч җилд Әәдрхнд «Материалы статистико-экономического и естественно-исторического обследования Калмыцкой степи» гидг дегтрин хойр том барас һарһсмн. 1911-гч җилин зунар Очра Номт Баһ Цоохрин болн Хошудын торһуд улсин дунд одад көдлҗ. Тер цагт 70 шаху хальмг болн төвд бичг бәрмтс цуглулҗ авч. Терүнә ашар Номт дөрвд болн торһуд улсин фонетикин йилһрлтс тодлад, келнә темдгүд бичҗ һарһсмн. Терүгәр Очра Номт үлгүрмүдин болн хурц үгмүдин хураңһус дигләд болн тер дунд 1812-гч җилин Төрскән харсгч дәәнд хальмг улс орлцсна туск дуд, тууҗ-түүкс орулад дегтр һарсмн.

1915-гч җилд Петербургд Очра Номт «Әәдрхнә хальмгуд болн теднә эдшлин бәәдл» («Астраханские калмыки и их современное экономическое состояние») гидг нәәрүллһән барлсмн. Бас тер җилд Очра Номт «Хальмг цаһан толһа» («Калмыцкий букварь») һарһсмн, терүг Норман Л. болн Владислав Котвичта хамдан тогтасн бәәҗ.

1916-гч җилд Санкт Петербургин Ик сурһуль  (рус.) (хал. төгсәһәд, Очра Номт Әрәсән этнографин музейд  (рус.) (хал. орҗ көдлсмн, зергләндән присяжнин поверенн көдләчин дөңнчәр көдлҗ бәәҗ. Этнографин музейд көдлн бәәҗ, Очра Номт хальмг улсин урн үгин билгин зөөр хураҗ, диглҗ йовсмн. 

Гегәрүлгч үүлдврнь

1917-гч җилин ноябрь сарин 15-д «Өөрдин зәңг» («Ойратские известия») хальмг келәр һарһдг седкүлин түрүн тойг барас һарсмн, терүнә нәәрүлгчнь Очра Номт бәәсмн. Ут тоодан 5 тойг һарсмн — сүл тойгнь 1918-гч җилин январь сарин 11-д һарсмн. Нег тойгтнь Очра Номтын «Моңһл яста келн-улсин өдгә цагин нүүдлин бәәдл» («Обзор современного кочевья монгольских племён») гидг нәәрүллһнь барлгдсмн. 1922-гч җилд Әәдрхнд Очра Номтын седвәрәр «Өөрдин зәңг» седкүлин хойр давхр тойгуд һарсмн.

1923-гч җилд Очра Номт Хальмг бичгин шинрлтиг диглсмн. Тод бичгиг хадһлад олзлсн деерән, кириллицын уул бас олзлҗ Хальмг бичг диглх седвәртә бәәсмн. 1924-гч җилин январь сарла Әәдрхнд болсн хургт Очра Номт илдкврән илгәсн цагтан, «Зая пандитын бичг болн орсин транскрипц» («Зая-пандитский алфавит и русская транскрипция») гидг төртән кириллицын уул деер тогтасн шин хальмгин цаһан толһад немр зурһан үзг орулх ухаһан зәңглнә. Тер цаһан толһан диглән ода чигн олзлгдна. 

1925-гч җилин чилгчәр Очра Номт «Хальмгин муҗ» («Калмыцкая область») седкүл һарһна — тернь Хальмгин муҗин зуралһна зөвллин бар болсмн. 

1925-гч җилд «Әәдрхнә хальмгуд болн теднә эдшлин бәәдл» («Астраханские калмыки и их экономическое состояние») нәәрүллһиннь хойрдгч һарц барлгдсмн.

Нәәрүллһснь

  • «Йорэлы, харалы и связанный со вторыми обряд „хара келе утулган“ — у калмыков»[3].
  • «Отчёт о поездке Н. Очирова к Астраханским калмыкам летом 1909 года»[4].
  • «Материалы статистико-экономического и естественно-исторического обследования Калмыцкой степи».
  • «Поездка в Александровский и Багацохуровский улусы астраханских калмыков. Отчёт Н. Очирова»[5].
  • «Астраханские калмыки и их экономическое состояние в 1915 году»
  • «Обзор современного кочевья монгольских племён»[6].
  • «Шерстяное дело в автономной области Калмыцкого Трудового Народа»[7].

Санл

  • 1991-гч җилин май сарин 15-д Хальмг АССР-ин Деед Хүүвин Президиум «Нертә номтн, гегәрүлгч Очра Номтын санлыг мөңкрүлхин туск» («Об увековечении памяти видного учёного, просветителя Очирова Н. О.») тогтавр батлсмн.
  • 2001-гч җилин май сарин 10-д Хальмг Таңһчин йирңкәлгч Үлмҗин Кирсан «Нер туурсн номт, күмнч, гегәрлгч Очра Номтын 115-гч өөнин байр темдгллһнә туск» («О праздновании 115-летия со дня рождения видного общественно-политического деятеля, учёного-гуманиста и просветителя Номто Очирова») заавр батлсмн.
  • 2001-гч җилин октябрь сарин 9—10-д Элстд Очра Номтын 115-гч җилин өөнд нерәдәд «Номт, күмнч, гегәрлгч» («Учёный, просветитель, гуманист») гидг нерәдлһтә Таңһчин номин керг-үүлдвр болсмн.
  • Очра Номтын нериг Элстин, Цаһан Амна, Көтчнрин һудмҗс зүүнә; Элстин бичкдүдин дегтрин саң болн Элстин № 8-гч тойгта школ Очра Номтын нертә.

Темдглл

  1. ↑ Басангова Т. Г. Фольклорная экспедиция, посвященная 100-летию со дня записи героического эпоса калмыков «Джангар». Архивная копия от 29 Һаха сарин 2015 на Wayback Machine
  2. ↑ Жертвы политического террора в СССР. Очиров Номто Очирович. Дата обращения: 6 Бар сарин 2025. Архивировано 17 Ноха сарин 2018 года.
  3. ↑ Напечатан в журнале «Живая старина», СПб, 1909, т. XVIII. Вып. II—III. Кн. 70 — 71, стр. 84-87
  4. ↑ Известия Русского Комитета Средней и Восточной Азии, СПб., 1910, март, стр. 61 — 75
  5. ↑ Известия Русского Комитета Средней и Восточной Азии, СПб., 1913, Сер. II, № 2, стр. 78 — 91
  6. ↑ Ойратские известия, Астрахань, № 3 — 4, март — апрель, стр. 167—169
  7. ↑ Шерстяное дело в автономной области Калмыцкого Трудового Народа, изд. Агитотдела обкома РКП, 1923, № 9, 10, стр. 16 — 18

Утх-зокъял

  • В. В. Сангаджиева, О. Е. Аргунова. Календарь знаменательных и памятных дат на 2016 год/ 2016 Җилин ончта өдрмүдин лит / Н. Б. Уластаева. — Элиста: М-во культуры и туризма РК, Национальная библиотека им. А. М. Амур-Санана, 2015. — С. 23—24.
  • Амбадыкова Т.Н. «Личность, делающая цивилизацию возможной…» О Номто Очирове // Теегин герл. — 2002. — № 1. — С. 117—119.
  • Бадмаев А. Научный подвиг Номто Очирова // Известия Калмыкии. — 2001. — 10 октябрь.
  • Бадмаева Е., Душа, преисполненная чувств/ Теегин герл, 2002, № 3, стр 125—127;
  • Бурдуков А. В., В старой и новой Монголиию. Воспоминания. Письма., М. Наука, Главная редакция восточной литературы, 1969;
  • Джалаева А. М., Не быть в плену во времени/ Номто Очиров: жизнь и судьба, ч. 1, Элиста, 2001;
  • Избранные труды Номто Очирова / Российская Академия, Калмыцкий институт гуманитарных исследований РАН, Элиста, 2002, 150 стр., ISBN 5-94587-034-X;
  • Котвич В. Л., Джангариада и джангарчи. Письма В. Л. Котвича С. А. Козину/ выпуск 5, Серия филологическая, КНИИЯЛИ, Элиста, стр. 188—197;
  • Ланцынова М. Жертва истории или любимец неба? Кто он, Номто Очиров?// Известия Калмыкии, 2001, 13 октября;
  • Маева М. Музей Номто открыт в элистинской СШ № 8 им. Н. Очирова// Известия Калмыкии, 2001, 5 октября;
  • Номто Очиров: жизнь и судьба, Министерство образования, культуры и науки Республики Калмыкия, Элиста, 2009, 215 стр., ISBN 978-5-94587-392-6;
  • Омакаева Э. Пословицы и поговорки в записи ученого: (О собрании Н. Очирова)// Известия Калмыкии, 2001, 4 октября;
  • Учёные — исследователи Калмыкии (XVII — начало XX вв.)/ Библиографический указатель, Калмыцкий институт гуманитарных исследований РАН, Элиста, Калмыцкое книжное издательство, 2006, стр. 164—169, ISBN 5-7539-0555-2
  • .
"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Очра_Очрин_Номт&oldid=319894" халхас авсн