Хальмгин йиртмҗин харслһна аһусин тогтлцан

Рувики-с

Хальмгин йиртмҗин харслһна аһусин тогтлцан (орс. Список особо охраняемых природных территорий Калмыкии) гисн федералин болн республикин чинртә девскрмүдәс тогтсмн.

ХЙХАТ-ин җигсәлт

Орн-нутгин йиртмҗин хөрүлтә һазрмуд

№ Нерәдлһ Бүрдәсн цаг-җил Орм Аһу, га Тодрха бичлһн
1 «Хар Һазр» — Орн-нутгин йиртмҗин биосферин хөрүлтә һазр 1990 җилин июнь сарин 11 Хар Һазрин район, Яшкулин район, Приютненск район, Яшлтын район 121 900 Теегин, көдән һазрмуд шинҗлхин төлә болн хальмгт бәәршлдг гөрәснә харлтын болн шинҗллһнә төлә тогтагдсмн. Хойр кластерас тогтна — гөрәсд бәәдг төвин «Хар Һазр» болн усна эргндкд үүрлдг шовуд, үвлздг шовуд бәәршлдг улмта һазр «Манц нур».

Орн-нутгин үндсни цецрлгүд

№ Нерәдлһ Бүрдәсн цаг-җил Орм Аһу, га Тодрха бичлһн
1 Хальмг Таңһчин йиртмҗин цецрлг 1995 Үстин район 4 323[1] Йиртмҗин цецрлг Цаһан-Амн селәнә хаҗуд, Иҗл һолын зүн талк көвәһәр 8 дуунад, дәкәд дотр гүн — 5-6 дуунад бәәнә. Йиртмҗин цецрлгин онц цөн биокевин «элчнр» бәәнә: удна болн уластна ө-модд, нуурмуд болн улмта һазрмуд, услсн царңгуд, цувгуд болн уста элстә һазрмуд[1].
2 «Бамб цецг» йиртмҗин цецрлг 1991 Целинн район 5 292[2] Ботаникин бәәдл. Шренкин, Биберштейна бамб цецгүд, маштг миндаль болн нань чигн урһмлмуд харлһнд орсмн[2]

Федеральн чинртә орн-нутгин йиртмҗин хөрүлтә һазрмуд

№ Нерәдлһ Бүрдәсн цаг-җил Орм Аһу, га Тодрха бичлһн
1 «Сарпинский» 1987 җилин июль сарин 7[3] Көтчнрин район, Үстин район, Яшкулин район 195 925[3] Цөн, хатяр бәәдлтә урһмлмуд болн аң-аһрусд харлһна, босхлһна төлә, эдниг шинҗлдг номин төлә, хальмгудын сойлын девшлтин төлә бүрдәгдсмн[3]
2 «Меклетинский хөрүлтә һазр» 1988 җилин январь сарин 12 Хар Һазрин район 102 500[4] «Меклетинский» хөрүлтә һазр Волга-Чоһра каналыг төсвләд тосхсн цагт тогтагдсмн[5], өргн антропогенн сольврмудт орад, РСФСР-ин Улан дегтрин аң-аһрусдын онц бәәдлиг хадһлхин төләд, Европин гөрәсниг харсхин төләд тогтагдсмн[4].
3 «Харбинский хөрүлтә һазр» 1987 җилин июль сарин 7 Үстин район, Яшкулин район 163 900[6] Цөн, ховр бәәдлин аң-аһрусдын онц бәәдлиг хадһлхин төләд, гөрәсдиг харсҗ тоооһнь өскхин төләд, эдн бәәршлдг һазрмудыг хадһлҗ харсхин төләд тогтагдсмн[6].

Республиканск чинртә йиртмҗин хөрүлтә һазрмуд

№ Нерәдлһ Бүрдәсн цаг-җил Орм Аһу, га Тодрха бичлһн
1 «Морской Бирючок хөрүлтә һазр» 1973 Лаганин район 50 000 «Морской Бирючок» хөрүлтә һазрт бәәршлдг аң-аһрусдиг болн урһмлыг җилин эргцин туршарт харсҗ, хадһлҗ, эднә то улм өскхин төлә бүрдәгдсмн[7].
2 «Каспийский хөрүлтә һазр» 1975 Лаганин район 39 400 Усна күшлиг, һурһулыг болн яман тоодгиг өскхин төлә болн теңгсәр бәәршлдг усна шовуд болн аңгудыг харсҗ, тооһинь өскхин төлә бүрдәгдсмн[8].
3 «Зунда хөрүлтә һазр» 1970 Ик Буурлын район 38 400
4 «Состинский хөрүлтә һазр» 1974 Хар Һазрин район 31 700 Усна күшлиг өскдг, эднә арс белддг орм. Энүнд бор һалуг болн нань чигн уснд өөмдг шовуд-аңгудыг харсҗ, өскҗ, хадһлхин төләд тогтасмн[8]
5 «Ханата хөрүлтә һазр» 1963 җилин июнь сарин 12 Баһ Дөрвдин район, Сарпан район 52 200 Уснд өөмдг, усна ормин эргндкд шовуд-аңгудыг харсҗ хадһлҗ өскхин төлә бүрдәгдсмн[8].
6 «Лесной хөрүлтә һазр» 1989 җилин август сарин 2 Городовиков район 2 200 «Лесной» хөрүлтә һазрт зерлг бодң бәәдг һазр. Энүг өскҗ, бәәршлдг һазрнь хадһлхин төлә, булта аңгудыг бәәлһнә : арат, туула болн нань чигн[8].
7 «Чограйский хөрүлтә һазр» 1979 җилин июнь сарин 29 Ик Буурлын район 22 600 Шаңшур, алгша болн цөн тоота шовудыг хадһлҗ өскхин төлә: көлвг шовун, цаһан хутн, хорд шовун болн энд бәәх усна күшлиг өскҗ хадһлхин төлә тогтагдсмн[8].
8 «Южный» Ик Буурлын район 62 300[9]
9 «Тингута» 2000 җилин февраль сарин 8 Хар Һазрин район 197 800[9] Гөрәсдиг харсҗ, хадһлҗ, өскхин төләд, эднә бәәршлдг һазрмудыг делгрүлҗ, энүнд номин шинҗллтин кергүд давулх шиидвртәһәр, теегин, көдән һазрмудыг делгрүлҗ, энүнд бәәршлдг Улан дегтрин аң-аһрусдыг хадһлхин төләд тогтасмн.

Республиканск чинртә йиртмҗин бумбс

70-гч җилмүдт Хальмг АССР-т 22 региона чинртә йиртмҗин бумбс тогтагдсмн. Зуг хөөннь зәрмнь тиим нернәс хаһцсмн[9].

№ Нерәдлһ Бүрдәсн цаг-җил Орм Аһу, га Тодрха бичлһн
1 Городовиковскин хар модта ө-модн Городовиков район, Городовиковск балһсна деед-өмн хаҗуд бәәнә Ө-модна онц урһмлмуд
2 Цоросовск ө-модн Городовиков район, Южный селәнә дорд үзгт бәәнә Ө-модна онц урһмлмуд
3 Хар модта ө-модн (Яшлтын район) 1977[10] Яшлтын район, Эсто-Алтай селән 2,5 Ө-модна онц урһмлмуд
4 Хар модта ө-модн (Элст) Элст Ө-модна онц урһмлмуд
5 Булгин күркрәтә һанцхн уласн 1981[11] Целин район, Хар-Булг селәнәс өмн-дорд үзг тал 5 дуунад бәәнә 1,6 1846 җилд шар шаҗна лам Пурдаш-багш булгин деер суулһсн уласн модн
6 Санаторн ө-модн Целин района Деед Яшкуль селәнә өөр Ө-модна онц урһмлмуд
7 «Киитн булг» булгудин баг Көтчнрин район, Көтчнрә селәнә муниципальн тогтац
8 Бамб цецгүдин арлыг Ик Буурлын район, Баһ Буурла селәнә муниципальн тогтац Целинн теегин онц һазр
9 Байрачн ө-модн (Хальмг) 1981 Сарпан район, Һоҗур (Сарпан район) селәнәс деегшән бәәнә 10[12] Хальмгт онц ө-модн

Темдглл

  1. ↑ 1 2 Министерство природных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Калмыкия. Дата обращения: 23 Хулһн сарин 2025. Архивировано из оригинала 5 Үкр сарин 2012 года.
  2. ↑ 1 2 Формирование экологического каркаса (экологической сети) Республики Калмыкия (под общей редакцией Э.Б. Габунщиной). Элиста. 2000. C.12. Дата обращения: 23 Хулһн сарин 2025. Архивировано 24 Туула сарин 2022 года.
  3. ↑ 1 2 3 Сарпинский федеральный заказник. Дата обращения: 23 Хулһн сарин 2025. Архивировано 4 Туула сарин 2013 года.
  4. ↑ 1 2 Меклетинский заказник. Дата обращения: 23 Хулһн сарин 2025. Архивировано 21 Ноха сарин 2013 года.
  5. ↑ Собисевич А. В., Шёнфельдер Т. Б. Экологические аспекты проекта создания канала Волга-Чограй // // Вестник Института комплексных исследований аридных территорий. — 2019. — Т. Т. 38, № № 1. — С. 77—79.
  6. ↑ 1 2 Почвы госзаказника «Харбинский»", площадь 163,9 тыс. га. Архивировано 17 Лу сарин 2015 года.
  7. ↑ Положение о Государственном природном заказнике регионального значения «Морской бирючок».
  8. ↑ 1 2 3 4 5 Об утверждении Положений о государственных природных заказниках "Лесной", "Чограйский", "Каспийский", "Состинский", "Ханата".
  9. ↑ 1 2 3 Министерство природных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Калмыкия. Дата обращения: 15 Үкр сарин 2012. Архивировано из оригинала 13 Така сарин 2012 года.
  10. ↑ Участок «Дубовая роща» Площадь 2,5 га, КСП им. К. Маркса Яшалтинского района Республики Калмыкия — Почвы республики Калмыкия — Почвоведение и охрана почв.
  11. ↑ Заповедный участок «Хар-Булук». Архивировано 10 Һаха сарин 2014 года.
  12. ↑ Байрачные леса в балке Годжур, Площадь 10 га. Годжурское лесничество Садовского мехлесхоза — Почвы республики Калмыкия — Почвоведение и охрана почв.

Холвас

"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Хальмгин_йиртмҗин_харслһна_аһусин_тогтлцан&oldid=319780" халхас авсн