Хальмг хаана нутг

Рувики-с
Хаана нутг
Хальмг хаана нутг
орс. Калмыцкое ханство
Калмыцкая ханская печать.jpg
Аюка хаана йослгч тииз
XVII зун җилин Хальмг хаана нутг
XVII зун җилин Хальмг хаана нутг
← Map of Ming Chinese empire 1415.jpg
← Ногайская орда.jpg
Flag of Russia.svg →
Flag of China (1889–1912).svg →
1633 — 1771
Хотл балһсн Киляковка#История
Келн Хальмг, тод бичг;
орс
Шаҗн тибетский буддизм (гелугпа, карма-кагью)
Олн улс хальмг улс, орс улс, ногай улс, маңһд улс, хасг улс
Заллһна кев Хаана йосн
Хаана тохм Керәд
Законодательство Ик Цааҗин бичг
Орн-нутгин һардачнр
Тәәш
 • 1633—1644 Хо-Урлюк 
 • 1644—1661 Дайчин
 • 1661—1669/1672 Мончак
 • 1669/1672—1690 Аюка
Хан (титул)
 • 1690—1724 Аюка
 • 1714—1722 Чакдор-Джаб (соправитель)
 • 1724—1735 Церен-Дондук
 • 1735—1741 Дондук-Омбо
 • 1741—1761 Дондук-Даши
 • 1761—1771 Убаши
Тохм дамҗуллһн

← Ойратское ханство

← Ногайская Орда

Орсин хаата орн →

Цин хаата орн →
1706 - Carte de Tartarie - Guillaume Delisle.jpg
Magnify-clip.png
Хальмгудын орн-нутг. 1706 җилд Гийом Делиль тогтасн Татарийин һазрин зургин тасрха

Хальмг хаана нутг (орс. Калмыцкое ханство), бас нерәдлһнь Торһуд хаана улс — XVII—XVIII зун җилмүдт Әрәсән империн болн Орсин хаана улс дунд бәәсн Хальмг хаана нутг.

Тууҗнь

Хальмгуд Иҗлин көвәд ирсн йовдл

XVI зун җилин чилгчәр Сиврин хаана һазрт ирсн орсин улс Иртышин көвәд йовсн нүүдлин өөрд хошуд болн торһуд улста харһна. 1604 җилд торһудын Хо-Өрлг хан Иртышин көвәһәр нүүҗ йовсмн[1].

Дондг-Дашин хаана туг[2]

1606 җилд году Барабинә теегт орс-торһд цергүд түрүн дәкҗ ноолдсмн. Тер мет Тара балһсна төгәлңгиг хоостасмн. 1608 җилд Хо-Өрлгин элчнр Тара балһснд Орсин улста күүндхәр ирнә.

1613 җилд Хо-Өрлгин улс Деерк Яикин көвәд ирҗ бууна[3]. 1618 җилд Хальмг хаана улс Каспийин теңгсин болн Иҗл һолын көвәг шинҗлхәр йовна.

1628 җилд году Хо-Өрлг, зурһан көвүдән дахулад, 50 миңһн ишкә гертә торһуд, хошуд болн дөрвд улстаһан Деед үзг мордад һарна. Хаалһдан Эмбә һолын алднд эдн Җембулга ногайин ордңгиг дарад бийдән орулҗ авна. 1630 җилд Хо-Өрлг Иҗл һолур ирнә. Хаалһдан эдн Яикин хазгудын балһсиг авч чадлго бәәсмн.

1633 җилд Хо-Өрлг Ногайин хаана улста дәәлдәд, Ногай ордңгиг бас дарад, бийдән орулад авна. Тер һазрт торһуд улсан орулад, ууһн Шүкр-Дәәч көвүһәрн ахлулна. Бийнь болхла Эмбә тал нүүнә. 1635 җилд торһуд улс ногай улсиг шахад һарһчкад, Иҗлин зүн көвәһәр Әәдрхнәс Самара хойрин хоорндк теегт бәәршлнә.

Торһуд улс Иҗлин, Ар Кавказин талагшан малдан сән идшлтә бәәр хәәҗ ирсмн, гиҗ тоолгдна, зуг тер кемд торһуд болн хошуд улс XVII зун җилин туршарт нутг дотр хоорндк цүүглдәнд орлцад ноолдад йовснь мөн. весь XVII век. Тиигәд, Каспийин Ар талагшан хальмгудас Чокур тәәшин хошуд улс түрүн күрсн болна[4]

XVII зун җилин дунд үйәс авн торһуд улс Евразин Алдр теегт торад, тогтнад бәәцхәнә. Тер ормд бәәршлҗәсн Ногай хаана улсин өрәлнь гилтә дарад бийдән орулад авад, үлдснь Крым болн Ар Кавказ тал шахад көөчкнә. Торһуд хаана нүүдлин һазр Өмн үзгт Самарас авн, Ар үзгт Терек күртл, Деед үзгт Тең күртл, Дорд үзгт Яик күртл делгрсмн.

1660-гч җилмүдт торһуд улс эзләд авчксн Иҗлин дора көвәд Өөрдин хошуд, дөрвд, дөрвд, зүңһар улс ирәд бууцхана. Бас тер цагт торһуд хаана ханьд орх санаһан медүләд, хошуда Көндлң-Увш 3 миңһн ишкә гермүдән авч ирәд бәәршлнә.

1750-гч жилмүдт ик олар Иҗлин көвәд Зүңһарас ирсн дөрвд улсиг орс улс «Джунгарияс», эс гиҗ «Зенгорияс» ирсн улс, гиҗ нерәдг болсмн.

XVIII зун җилд бәәсн Моңһл орн-нутгуд: Моңһлмудин каганат, Зүңһарин хаата улс, Хошудин хаата улс, Хөөтгүд хаата улс, Хальмг хаата улс болн Могулистан
Ногай болн хальмг. 1800-гч җилин кеермл зургта ил бичг

1755-1759-гч җилмүдт Галдн-Церн сәәһән хәәснә дару хоорндан цүүглдәд йовад йовҗ, Амр-Санан Китдин маньчжурин Цин улсас дөң сурад, Зүңһарин хаата улсиг нурасн йовдл учрсмн, гиҗ Зүңһарин хаата улсин тууҗд темдгләтә бәәнә. (хал. Догшин Зүүнгара нутуг). Терүнәс 9 миңһн тоота зүңһар улс, тер дунд дөрвд болн хойт улс Церңг нойиг дахад, ноолдад йовҗ, Иҗл тал һарад Хальмг хаата улст күрәд, эднтә ниилсмн.

Хаана күчин буцлт

1771 җилд хальмгудын торһуд болн хошуд улс эврәннь нойдудын болн Увш-хаана уха дахад, терүн деернь ташр шар шаҗна Деед ламнр номар хәләһәд, өдр үзүләд өгсн селвгәр Яикас Зүңһар тал долан сардан нүүсмн.

1770-1771 җилмүдт Әрәсәһәс Китдүр хальмгудын нүүлһн. Ш.-М. Жоффруан гравюр, 1885 җил.

Әрәсән өмн үзгин манад, Орсин хаана меҗәг сәәнәр батлҗ йовсн хальмгудыг зогсатн гиҗ II-гч Екатерина хан-хатн Яицкин хазгудт, Оренбургин губернаторт болн Хасгудын ханмудт даалһна. Яицкин хазгудт хальмгудын 70 дууна хаалһнь керчәд тосхсн бәәшңгүдиг Увш-хаана дәәчнр шатаһад, уга кесмн. Тернь Кулагинск, Калмыковая (Индерскин эрг деерк), Сорочиковая бәәшңгүд болн Зеленовский, Атаманский, Красный Яр, Котельный, Харькинов и Гребенщиков форпостмуд. Бүкл долан хонгтан хальмгуд малта-күүкдтәһән Яик һолыг һатлцхасмн. Эднә нүүлһнлә цацу Яик һолын көвәд бәәсн хазгуд 1772 җилд үүмлдә татсмн, тер учрар хальмгудын хаалһ керчдг цергүд ховр болсмн. Зуг 1772 җилин февраль сарла хальмгудыг Оренбургин хазгуд көөлдәд һарна. Апрель сарин 12-т болхла Орскин бәәшңгәс Михаил Михайлович Траубенберг толһалсн цергчнрин баг һарч ирнә. Талдан чигн балһснас цергчнрин багмуд хальмгудын хаалһ керчхәр седв чигн, эдн нүүдлчин улсиг зогсаж чадсн уга. Юңгад гихлә цергүдин тетклһнь му болҗасмн, әмтнд болн мөрмүдт иддг хотнь баһ болсн цаг бәәҗ. Баһ жузин Нурали хан генерал Траубенбергас артиллерий болн драгун әңгәснь авч үлдәхән хәәнә. Зуг генерал толһачнртан бичсн цаасндан хальмгудын дәәчнр дегд күчтә болснас тиим йовдл һарһҗ тус уга, юңгад гихлә хасгуд хальмгудыг дардг арһ уга, гиҗ заасмн. Терүнә заасар, хальмг хаана церг эврә артиллерийта, зөвәр дамшлтта дәәчнртә болснас, торл уга Зүңһарин һазртан күрхнь, маһд уга. Хасгудын һурвн жуз болхла орсин артиллерин, драгун әңгин дөңг уга үлднә. Хол хаалһдан муурад-көшәд, олн улсан, дала малан гееһәд ирсн хальмгудыг Зүңһара улс тосад, эврәннь меҗә дахулад бәәршл өгнә. Номтнрин тоолврар, Иҗлин көвәһәс нүүҗ һарсн 33 ишкә гермүдтә 140—170 миңһн хальмгуд Китдин меҗәд 70-75 миңһн күн күрсмн[5][6][7][8]. Наадкснь хаалһдан гемнәд, харһнад үксмн, кесгнь Төв Азийн дәврлдәнд ноолдад әмнәсн хаһцсн, зәрмнь бәрлдәнд туссмн.

Хальмгин Дөрвд улсин нойдуд улс-цергүдән дахулад Иҗл-Теңг хойр һолмудын көвәд болн Ар Кавказин алднд үлдсмн. Эдн Китдүр нүүхәр седлго, наадкснь йовсна ард үлдсн Иҗл Яик хойрин көвәд малдан идшл олад, тогтун бәәдлд орна.

Увш-хаана нүүсн ард хальмгудын то зөвәр баһрад одснас иштә, 1771 жилин октябрь сарла Хальмг хаана нутгиг II Екатерина хан-хатн хасчкна. Хөөннь, 1800-гч җилд Орсин I-гч Павел император Хальмг хаана нутгиг хәрү бүрдәнә. Зуг 1803-гч җилд I-гч Александр император Хальмг хаана нутгиг хәрү хассмн[9].

Хальмгуд дәәнд болн бәрлдәсд орлцсн тууҗ

  • 1607 — Хасгудын хаата һазриг дәәлсн мордц.
    Хальмгуд Кучм-хаана церг көөлдҗ йовна. XVII—XVIII зул җилмүдин хоорндк цагин Ремезовская летопис зургин тасрха
  • 1619 — ногай улсиг дииллһн.
  • 1620 — Башкир-маңһдур дәврллһн.
  • 1635 — Әәдрхнә маңһдур дәврллһн.
  • 1644 — Кабардан һазрур дәәнә мордц.
  • 1644 — Хальмг илгәц.
  • 1654—1667 — Орс-Польшин дән.
  • 1658 — Крымин маңһд болн ногай улсиг дарлһн.
  • 1660 — Томскур дәврлһн; олн улс әмнәсн хаһсмн, 700 шаху күүкд улс болн бичкдүд бәрәнд авсмн.
  • 1661 — июнь сарин 11д Крымин хаанта дән эклсмн.
  • 1672—1681 — Орс-түрг дән (1672—1681).
  • 1678 — хальмг хазгуд Мурад-Герай хаана цергиг дарсмн.
  • 1680 — Пензаһур дәврлһн.
  • 1684 — хальмгуд Сайрамыг эзлсмн, Аюка-хан хасгуд болн туркмен улсиг дарсмн.
  • 1686—1700 — Орс-Түүрг хоорндк дәәнд орлцлһн (1686—1700).
  • 1696 — Орсин I-гч Петр хан Азовиг дарсн бәрлдән.
  • 1698 — Әрәсән өмн үзгт болсн крымин маңһдудта бәрлдән рейд против крымских татар на юге России.
  • 1700—1721 — Ар захин әәнд орлцлһн, тер мет Полтавин бәрлдәнд (1709).
  • 1710 — Чагдр-Җабин церг Башкир улсин үүмлдәг дарлһнд орлцлһн (1704—1711)[10].
  • 1710—1713 — Орс-Түрг дән (1710—1713).
  • 1722—1723 — Персин мордц (1722—1723).
  • 1735—1739 — Орс-Тург дән (1735—1739).
  • 1735 — Кубань, Крым хойрур диилвртә мордц.
  • 1741—1743 — Орс-Швед дән (1741—1743).
  • 1756—1763 — Долан җилә дән.
  • 1768—1771 — Орс-Түрг дән (1768—1774).
  • 1812 — 1812-гч җилин Төрскән харсгч дән.
  • 1814—1814 җилд Париж балһсиг дарлһн. 1812-ас авн 1814 җил күртл хальмгуд ут тоодан 477 ачлвр авсмн, 246 күн «Париж эзлсн төләд» медаляр ачлгдсмн.

Йирңкү медәл

Нутгин дотад диг-даран

Хальмгин хаана нутг дотр нойнта кесг улс бәәсмн. Улс болһн дотран зәәсңгүд залдг әәмгүдтә болн хотнта болдг бәәсмн. Зарһин төриг сән таалд һарһад, зарһчнр ик ачта болдг бәәсмн. Хальмг әмтн хальмг келәр хоорндан күнддг бәәсмн, орс улсин хоорнд орчулачар демнәд күнддг болсмн. Шажна төрәр Төвд шар шаҗна гелуг болн карма-кагью сурһуль делгрсмн.

Олн-әмтн

XVII зун җилд Хальмг хаана олн-әмтнә ик зунь торһуд улс бәәсмн, нань хлшуд, дөрвд, зүңһар улс, тер учрар хальмг хаана улс торһуд улс, гиҗ нерәддг бәәсмн[4]. Орсин литературт Хальмг хаана улс гисн нерәдлһ бас бәәнә. Торһуд тәәшд керид тохмас һарсн улс болна[11].

Торһуд зәәсң. XVIII зун җилин «Хуан Цин чжи гун ту» хураңһуһас

Хальмг улс хоорндан цаһан-яста болн хар-яста, гиҗ йилһрдг бәәсмн. Цаһан яста улс гиҗ сәәчүд болн хурлын улс тоолгддг; хар яста болхлаг — сәәчүдт заргдҗ йовдг улс[12].

Хальмгин сәәчудин тоод тәәш улс деедшлдг болна. Тәәшин эврә заллтын төрт хан орлцдго болна. Зуг дәәнд орлцлһн, бәрәнд, морцд йовлһна төрмүдиг тәәш хаана зөвлһ угаһар ордго болна. Дәәнд тәәш болһн Цугхальмгин цергин ханьд негдәд орлцдг йоста бәәсмн. Зарм тәәш улс орсин улста болн хам-хоша бәәх улста эврән хәрлцә батлдг зөвтә бәәсмн[12].

Хальмгудын сәәчүд нойн (орс. князья), зәәсң (орс. канцлер, визирь), хурлын улс болн эгл улсар йилһрдг бәәсмн. Нойдуд улсмудыг залдг, эдн әмтнәсн алвг хурадг бәәҗ, тернь ишкә гер болһнас 7 арслң, 14 деншг. Цергт мордсн цагт нойд сән тоод ордг йоста бәәсмн. Зәәңгүд болхла әәмгтә зәәсңһуд, эс гиҗ әәмг уга зәәңгүд гиҗ йилһрдг бәәҗ. Әәмгтә зәәсңгүд әәмгән үйнртән үлдәдг зөвтә бәәсмн, тер мет, хальмг хаана һазрт ачта иргнә нер зүүдг бәәсмн. Әәмг уга зәәсңгүд болхла эврә һазр уга болв чигн, ачта иргнә нер зүүдг бәәҗ. Хурлын улс — Багшнр, гулңгүд, гецлмүд болн манҗнр болдг. Эгл улс заргдад йовдг бәәсмн[12].

Әрәсән төрин бәәдл-җирһлд Хальмгин хаана тәвцнь

1655 җилд V-гч Дала-лам Шүкд-Дәәчд хаана цол зүүнә. Зуг тернь хаана цолыг бүцлнә. Аюка-хан ирсн цагт хальмг хаана улсин бәәдл-җирһл ик сәәнәр делгрсмн. 1690 җилд Аюка V-гч Дала-ламас хаана цол зүүнә. Зуг Орсин хан тер цолыг 1709-гч җилд таньҗ орулсмн. Орсин хан Аюкад ик ач нерәддг болна. Тигәд, 1697 җилд һазадын ордудт илгәсн «Алдр элчтн» йовсн цагт, I Пётр хальмг ханд Өмн үзгин меҗәг манх зөвиг даалһна[13].

Хальмг тәәшд болн хад дота-һазад орн-нутгста эврән залһлда, хәрлцә тогтаһад йовсмн. Тер мет, Орсин хаана улста кесг дәәнд орсн цагтан, хальмг улс түрүн болҗ эврә бийсиннь арһ хәәҗ йовсмн. Хальмг хаана мөрчнрин церг Орсин хаана улста Крымин талк һазрмуд эзләд, Крымин хаан улсиг Азов Кубань хойр тал шахад һарһсмн[13]. Хальмг хаана улс болхла нег яста моңһл болн Төвд нутгин улста залһлда бәрәд, хәрлцә батлад йовсмн.

Орс хаанта бас сән бәәһәд, дөрв дәкҗ хәрлцәнә цаас (орс. шертные записи) батлҗ авсмн, тернь 1673, 1677, 1681 болн 1684 җилмүдт. Орсин хан Пётр I Аюкаг йилһлҗ, 1697 җилд году, «Алдр элчллтд» (орс. «Великое посольство») һазадын ордудар йовх деерән Әрәсән Өмн захин меҗәг харсх зөвиг хальмгудт даалһна. Аюка хан 1705—1706 җилмүдт учрсн Әәдрхнә үүмлдәниг дарлһнд орлцсмн. Дарунь 1708 җилин Булавина үүмлдән, 1704—1711 җилмүдин маңһдын үүмлдән дархд орлцсмн. Аюка эврәннь күчәр Ар Кавказин улсиг кесг дәкҗ дарсмн. Тер дунд — Персь, Османа имперь, Крымин хаана улс, Ногай хаана улс болн Кубаня маңһд улс. Цуг эн хальмгудын үзүлсн күчн Әрәсән ханьд бәәх хальмгудын омг деедшләд, Әрәсән һазриг исламин нутгудас салһад, батлад бәрснд ик тәвц орулсмн. Орсин хаана улсин күчн болхла цуг Европин дунд эврә алдр күчтә нутгин нериг делгрүлсмн[14].

Экономик

Хальмг улс кезәнәс авн мал асрад йовсмн. Мөрн болн темән хальмг күүнә көлгн болсн деерән, мах-үс өгдг мал; хөн болн үкр бас мах-үс өгдг деерән арсн-ноосарн теткнә. Цуг эн малмудан асрад, хулдад, доляд гесән теҗәдг. Хальмг хаана улс хулд-гүүлгәнә кергүдән Әәдрхн, Уфа, Яицк балһсдар демҗәд күцәдг бәәсмн. Сиврин һазрар хулд-гүүлгәнә кергүдин цутхлңгуд болснь — Тобольск, Тара болн Түмн балһсд. Хальмгуд хулддг тоотас орс улст хамгин кергтә гиснь — мал, түрүн гиснь мөрд; ишкә; хөөнә арсн болн нооснь. Терүг хальмгуд орсин хулдачнрас хувц-хунрар, кенчрәр, бу болн төмр кегдлмүәр дольҗ авдг бәәҗ[15].

Бухара балһснд одад теднә хулдачнрас хальмг улс хувц-хунр болн чачр маларн доляд авдг болсмн. Бухарин хулдачнр Хальмгин һазрур бас дару-дарунь ирлдәд, бас юм авдг бәәсмн. Орсин улста болв чигн, Дунд Азин хулдачнрта болв чигн, хальмгуд доляд-соляд хулдана керг күцәҗ йовсмн[15].

Земго батрсна хөөн хальмг улс Орсин хаата улсин Өмн үзгин меҗәх манх хәрлцә батлҗ авна. Аюка-хана цагт хальмгудын мөрчнрин цергүдиг үнләд, Орсин хаана улс эдниг Өмн үзгин меҗәдән батлад, Персин, Османа империн, Крымин хаана улсас, Ногай улсас болн Кубанин маңһдудас бийән халхлна. Аюка-хан Хасгудта дәәлҗ дарад, мангышлакин туркмен улсиг дииләд, кесг дәкҗ Ар Кавказин нутгудур дәврәд йовсмн. Тер мет, хальмгуд эврәннь күчәрн Әрәсәг исламын әңгин һазрас салһҗ бүрткҗ йовад, цуг Европин дунд Әрәсән нутгин омг деершлүлсмн[16].

Церг

Зер-зев

Хальмгудын керглдг һол зер-зев болдгнь — садг болн җилң. Садгин болн җилңгин һадр модн дотрта болдг. Җилңгиг хулснас болн олн-зүсн моднас кедг, үзүрнь болхла мел төмр болдмн. Хальмгуд бууһар болн пушкар чигн хадг бәәсмн. Пушкиг темән деер ачад зөөдг, темәг кевтүлчкәд, деерәснь хадг бәәҗ. Шатадг һолта болн креньта бус олзлдг бәәҗ. Арм шивдг дассн арһта залус айта цергчнрин тоод ордг бәәсмн[17].

Хальмг. Лепренс Жан-Батист, 1771 җил

Шаадг зер-зевәс 3-4 меетр модн иштә утулң үзүртә җид олзлдг бәәсмн. Чавчдг зер-зевәс — үлд оньдин хамгин тааста болад йовсмн. Ноолдхларн сүк, утх, көшүр олзлдг болна.

XVIII зун җилин хальмг сәәчүдин зүүҗ йовдг зер-зев. Хуучна бичмр болн зурсн герчллтәр, Әрәсән, КНРин музеймудын кергләсәр тодлад зурснь Л. А. Бобров.

Хальмг дәәчнр лувцс олзлдг бәәсмн. Зуг XVI—XVII зун җилмүдт халхцс болн мөрдин лувцс уга болна. Теднә ормд төмрәс кесн куяк олзлдг болцхаҗ. Төөлг хуйгуд болн байданыг бас өмсҗ бәрлдәнд орлцсхана. Толһа деерән дуулһ өмснә. Тернь ут-нәрхн үзүртән улан кенчртә (улан зала), шала бәәдтә болдг бәәсмн.[18].

Хальмг цергин дигллһн

Дәәнә цагт зер-зев олзлдг залу күн болһн дәәчин тоод ордг болна. Дәәнд мордх улсиг хотн болһна ишкә гермүдин тооһар хурадг бәәсмн. Тер кергиг нойн улст хаана элчнр даалһдг болна. Цергт мордҗах залу болһн мөр унад ирх зөвтә бәәсмн. Эврә мөрн уга болхла, хотна-әәмгин улс дөңнх болҗана. Эс гиҗ мөриг булаҗ авдг бәәҗ.

Кемр олн цергчнр цуглрхла, зууһәд, миңһәдәр салһгдад, баг болһнд ахлачнр нерәддг бәәҗ. Зууһаднь ахлх «сотник» — эгл күн болҗ чадх бәәсмн, миңһәднь ахлх «тысячник» болхла, тернь нойн, зәәсң күн болх зөвтә бәәсмн. Зууһад болн Миңһәд ик цергин һурвн әңгд ордг бәәсмн: завс, барун болн зүн захар. Орсин хаана заасн күн цуг хальмгудын цергиг залх зөвтә болдг бәәсмн. Терүнә хаҗуд ачта ормиг тугч болн цуурч эзлдг болна.

Хальмг тәәшд болн хад

Торһудын тәәшд керит тохмта бәәҗ[11][19].

№ Личное имя Титул Начало правления Конец правления Происхождение Печать Примечание
1 Хо-Урлюк 1633 1644 Ван-хана үй
2 Шүкр-Дәәчн Шүкр-Дәәчн-хан (буцсмн) 1644 1661 Хо-Үрлгин көвүн
3 Мончак (Пунцг) 1661 1669 или 1672 Дәәчин ууһн көвүн
4 Аюка Дәәчин-Аюши-хан 1669 или 1672 1724 Мончка ууһн көвүн
Калмыцкая ханская печать.jpg
5 Чагдр-Җаб 1714 1722 Аюкан ууһн көвүн
Первая печать Аюки.jpg
 хамдан залсмн
6 Церн-Дондг Дәәчин-Шас-Бүҗә-хан 1724 1735 Аюкан хойрдгч көвүн
Ханская печать Церен-Дондука.jpg
7 Дондг-Омб 1735 1741 Гунҗапин көвүн, Аюкан ач
8 Дондг-Даш Бальватин-хан 1741 1761 Чагдр-Җабан көвүн
Ханская печать Дондук-Даши.png
9
9 Увш 1761 1771 младший сын Дондук-Даши

См. также

  • Аюка
  • Дондуковы

Темдглл

  1. ↑ Шовунов К. П. Очерки военной истории калмыков (XVII—XIX вв.). Дата обращения: 6 Така сарин 2008. Архивировано из оригинала 7 Бар сарин 2008 года.
  2. ↑ Изображение знамени, которое Императрица Елизавета Петровна пожаловала Дондук-Даши при провозглашении его Ханом Калмыцким. 1757 год
  3. ↑ Дружба, скрепленная кровью. Дата обращения: 9 Ноха сарин 2022. Архивировано 9 Хөн сарин 2008 года.
  4. ↑ 1 2 Хойт С. К. Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с. Дата обращения: 3 Лу сарин 2018. Архивировано 30 Хөн сарин 2019 года.
  5. ↑ Иакинф Бичурин. Историческое обозрение ойратов или калмыков. // Восточная литература. Дата обращения: 23 Мөчн сарин 2021. Архивировано 21 Лу сарин 2020 года.
  6. ↑ ТИВ ДАМНАСАН НҮҮДЭЛ. // Archive.is (28 Мөчн сарин 2013). Дата обращения: 23 Мөчн сарин 2021. Архивировано из оригинала 28 Мөчн сарин 2013 года.
  7. ↑ Торгутский побег: цена возвращения на историческую родину. // WARHEAD.SU (2 Үкр сарин 2019). Дата обращения: 23 Мөчн сарин 2021. Архивировано 24 Мөчн сарин 2021 года.
  8. ↑ Беспрозванных Е. Л. Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство. // Cyberleninka.ru. Дата обращения: 23 Мөчн сарин 2021. Архивировано 24 Мөчн сарин 2021 года.
  9. ↑ Эрдниев У. Э. Калмыки: ист.-этногр. очерки. Архивировано 14 Хулһн сарин 2010 года.. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1985.
  10. ↑ Демидова Н. Ф., Булыгин И. А. Башкирские восстания XVII—XVIII вв. // Большая Советская Энциклопедия. Дата обращения: 20 Така сарин 2021. Архивировано 7 Лу сарин 2018 года.
  11. ↑ 1 2 Хойт С. К. Кереиты в этногенезе народов Евразии: историография проблемы. Элиста, 2008. 82 с. Дата обращения: 3 Лу сарин 2018. Архивировано 28 Лу сарин 2020 года.
  12. ↑ 1 2 3 Шовунов К. П. Очерки военной истории калмыков (XVII-XIX вв.). Архивировано 19 Лу сарин 2020 года.
  13. ↑ 1 2 КАЛМЫ́ЦКОЕ ХА́НСТВО : [арх. 16 Така сарин 2020] / А. В. Цюрюмов // Исландия — Канцеляризмы. — М. : Большая российская энциклопедия, 2008. — С. 544. — (Әрәсән ик невтркә толь : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 12). — ISBN 978-5-85270-343-9.
  14. ↑ Stephen A. Halkovic. The Mongols of the West. — Bloomington : Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University, 1985. — 238 с. — ISBN 978-0-933070-16-5.
  15. ↑ 1 2 Моисеев А.И., Моисеева Н. И. История и культура калмыцкого народа (XVII—XVIII вв.). — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 2002. — С. 18—19. — 254 с.
  16. ↑ Stephen A. Halkovic. The Mongols of the West. — Bloomington : Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University, 1985. — 238 с. — ISBN 978-0-933070-16-5.
  17. ↑ Моисеев А.И., Моисеева Н.И. История и культура калмыцкого народа (XVII—XVIII вв.). — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 2002. — С. 65—66. — 254 с.
  18. ↑ Моисеев А.И., Моисеева Н.И. История и культура калмыцкого народа (XVII—XVIII вв.). — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 2002. — С. 75—76. — 254 с.
  19. ↑ Хойт С. К. Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп. Архивировано 31 Бар сарин 2019 года. // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7-10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286—289.

Холвас

  • Батмаев М. М. XVII—XVIII зун җилмүдт хальмгудын бәәдл. События, люди, быт. В 2-х т. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1993.
  • Батмаев М. М. XVII—XVIII зун җилмүдт хальмгудын бәәдл-җирһл болн эдл-ахус. — Элст: Джангар, 2002.
  • Пальмов Н. Н. Хальмг улс Әрәсән һазр деер бәәршлҗ йовсн цагин тууҗин очерк. — Әәдрхн: Калмгосиздат, 1922.
  • Пальмов Н. Н. Иҗлин хальмгудын тууҗин этюдмуд. I—IV әңгүд — Әәдрхн: Изд. Калмоблисполкома, 1926—1931.
  • Цюрюмов А. В. Орсин хаата нутгин Хальмгин хаана улс: харш болн хәрлцән. — Элиста: Джангар, 2007.
  • Эрдниев У. Э. Хальмгуд: тууҗин болн этногрфин очеркс. — Элст: Калм. кн. изд-во, 1985.
  • Хойт С. К. Өөрд улсин әңгсин келн-улсин тууҗ Элст, 2015. 199 с.
  • Хойт С. К. Өөрд улсин этногенезин сойлын шинҗллт //«Гүлмин Дорд үзг: сурһуль, ном, сойл», 2017 җилин декабрь сарин 7-с авн 10 күртл: Нарт-делкән номтнрин чуулһн. Элст: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286—289.
  • Хальмг тег — һазр зүүһин зокъялд темдглсн нерәдлһтә Иҗл һолын дора көвә дахулад бәәх 100 миңһн давхр дууна теегин өргн аһу.

Темдглл

"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Хальмг_хаана_нутг&oldid=311064" халхас авсн