Хальмг тег

Хальмг тег
Хальмг тег
	46° с. ш. 46° в. д.GЯO
Орн-нутг	Российская Империя
Губерния	Әәдрхнә губернь
Тууҗ болн һазр-зү
Бүрдәгдсн цагнь	1825
Аһунь	67246 дууна һазр²
Олн-әмтн
Олн-әмтн	144646 чел. (1907) чел.

Хальмг тег (орс. Калмыцкая степь) — һазр зүүһин зокъялд темдглсн нерәдлһтә Иҗл һолын дора көвә дахулад бәәх 100 миңһн давхр дууна теегин өргн аһу. Эн аһу Евразийн Теегин ханьд Прикаспийскин хотхрин ар-деед үзг эзлнә.

Нерәдлһнь XVII-гч зун җилмүдт хальмгуд малан тууһад нүүҗ ирсн цагас авн тогтсмн.

Хальмг теегт йиртмҗин һазр-зүүһин һурвн әңг йилһнә: деед үзгт — Эргнин өндр, терүнд хотхрмуд, салас олн, тер ормар хальмгуд болн орсмуд түрүн болҗ бәәршлҗ йовсмн; дорд үзгт — Прикаспийскин хотхрин тегш һазр; өмн-дорд үзгт — хар һазр (орс. Мочаги), йиртмҗин эврә онц чинртә һазр^[2].

Тууҗ

Орсин хаата нутгт Хальмг тег Әәдрхнә губернин (рус.) (хал. ханьд бәәсмн. Хальмг тег улусар болн әәмгүдәр йилһгдҗ бәәсмн. XX-гч зун җилин эклцәр Әәдрхнә губернин Хальмг теегт ордг бәәсн әңгс: Баһ Дөрвдин улус, Манцин улус, Баһ Дөрвдин улусин өмн үзг, Хошудын улус (Александровский, Хошеутовский), Харахусовский улус (Харахусовский), Баһ Цоохра улус (Багацохуровский), Яндыко-Мочажный улус (Яндыко-Мочажный), Ик Цоохра улус (Икицохуровский), Эрктнә улус (Эркетеневский) улусмуд болн Хальмг Базр (Калмыцкий Базар). 1860-гч җил күртл Хальмг теегт Баһ Дөрвдин улус ордг бәәсмн, дарунь Сарпулин губернин (рус.) (хал. ханьд орсмн^[3].

Хальмг теегин бамб цецгәс

Хальмг теегин гөрәсд

Эн һазрар нурһлҗ хальмг нүүдлин улс бәәршлҗ йовсмн эднә то 120—130 миңһн күн бәәлә, зәрм һазрнь олн тоота «киргиз» улс нәәмәдләд эзлҗ бәәҗ (тернь киргиз биш, Букеевскин Ордңгин (рус.) (хал. хасгуд бәәҗ). Ут тоодан малын то 1 сай толһа бәәҗ^[4], ик зунь хөн мал. Тер цагт һазр эд-бод кеҗ чаддго бәәҗ.

Хальмг теегт заллтын шин тогтац XVIII-гч зун җилин чилгчәр экләд бүрдәгдсмн, 1771-гч зун җилд хальмгудын ик зунь Зүн һарин нутгур нүүснә дару Хальмг хаана нутгин тоньлһсмн. Улусмудин толһачнриг Әрәсән — пристав улс бүрткдг болсмн. Әәдрхнә губернаторин канцелярийд Хальмг кергүдин онц әңг үүдәсмн.

XVIII—XIX зун җилмүдин хоорнд орсин правительствин шиидврәр 1771-гч җилд тоньлһгдсн хаана орчин цол болн Зарһ шинәс тогтагдсмн. 1800-гч җилин октябрь сарин 14-д һарсн I-гч Павлын Закврар акврар хаана орчар Баһ Дөрвдин улусин тәәҗ Тундута Чүчә залгдсмн. Орчин өөр ахлгч пристав тәвгдсмн, терүнд правительствин күн орсмн. Тер күн хальмг улсин болн орсин правительствин хоорндк хәрлцәнә кергәр үүлддг бәәсмн. Йириндән болхла хаана орчин ард орад, өдр болһн терүнә болн хальмгудын бәәдлиг шинҗлҗ деегшән зәңглдг бәәсмн. Ах пристав дөңнчмүдтә бәәсмн — бас приставмуд, улус болһнд полицин цол дааҗ йовдг. Ахлгч пристав һазадын ордудын кергүдин Коллегийн ханьд ордг бәәсмн^[5].

Тер мет, Тундута Чүчән йосн дала арһ уга бәәсмн. Ахлгч приставин зөв угаһар кергүд күцәдг арһ уга бәәсмн, тер учрар бәәрн хальмг улусмудин ахлачнр хаана орчиг таасдго бәәҗ. Эдн үднь орлго һәәлдг бәәҗ. 1803-гч җилин май сарла Тундута Чүчә сәәһән хәәсмн, эврәннь цолдан көвүһән, Эрднь-тәәшиг орулх герәс үлдәсмн. Тер ормд талдан улс бас орхар седсмн. Орсин правительств Тундута Чүчән герәсиг күцәлго, хальмг хаана йосиг тоньлһад хальмгудыг ахлгч приставин ханьд орулсмн^[5].

1825-гч җилин март сарин 10-д Хальмг олн әмтнә заллтын Зокал батлҗ авсмн. Хальмгудыг Һазадын ордудын кергүдин Министерствас дотр кергүдин Министерствин ханьд орулсмн. Хальмг тег Әәдрхнә губернин ханьд бәәх муҗ болсмн. Ахлгч пристав толһалдг, терүг Кавказин зах улсин ахлгч залачин зөвлһәр дотр кергүдин министр шүүҗ нерәддг. Муҗин йос залдг Әәдрхнә губернаторин ханьд хальмг улсин Зөвлл тогтагдсмн. Тер Зөвллд губернин улсас нань хальмг улусмудас болн тәәшин әмтн ордг болҗ. Зөвлл Хальмг Теегин йосар болн Зарһар залдг болҗ^[6].

1834-гч җилин ноябрь сарин 24-д батлгдсн шин Тогтавр 1836-гч җилд эдлврт орсмн. 1825-гч җилд Әәдрхнд бүрдәгдсн хальмгудын кергүдин Зөвллтин ормд Хальмг улсин Заллт бүрдәгдсмн, терүнә теткгчнрәр — ахлгч болн улусмудин приставмуд болҗ. Улусмуд болн әәмгүд эврә дурар әңглдг арһ уга болсмн. Ахлач цуглулдг алвна мөңгнә то хасгдсмн^[5].

Заллтын йосн 1847-гч җилд күцц тогтагдсмн. 1847-гч җилин апрель сарин 23-д хальмгудын Заллт дотр кергүдин Министерствас шаңһа көрңгин Министерствин ханьд орсмн. Әәдрхнә шаңһа көрңгин палатын ахлач Хальмг олн улсин залач болн хальмг улсин ахлгч теткгч болсмн. Әәдрхнә шаңһа көрңгин палатд хальмгудын кергүдин онц әңг бүрдәгдсмн. Терүнд Орсин хаана улс болн хальмг улсин нег элчтн ордг болҗ. Тер элчтниг хальмгудын әәмгсин зәәсңгүд 3 җилд суңһҗ орулдг болҗ. Муҗин Зарһ хасгдад, терүнә кергүдиг Әәдрхнә губернин палатд өгсн бәәҗ^[5].

XIX-гч зун җилд Хальмг теегүр Әрәсән талдан һазрмудас муҗгуд ирәд бәәршлсмн (муҗгудын колонизац). Терүг Негдгч Николайин 1846-гч җилин декабрь сарин 30-д һарһсн Әәдрхнә губернин хальмгудын һазрин хаалһст әмтиг оруллһн Закврар күцәсмн. Тер Закврар хальмг теегин керчәд һардг зурһан хаалһсиг дахулад 44 шин станиц бүрдәгдсмн (хөөннь — Аксай (Волгоградск муҗ), Абганерово (Октябрьскин район), Заветное (Ростовин муҗ), Первомайское (Ремонтненскин район, Садовое (Хальмг Таңһч), Торговое (Ростовин муҗ), Тундутово, Приютное (Хальмг Таңһч), Ремонтное (Джурак), Караванное (Әәдрхнә муҗ), Цаца (селән), Яндг болн нань чигн). XIX-гч зун җилд тер селәдин ик зунь Әәдрхнә губернин Черноярскин болн талдан уездмудт орсмн. Тер селәдин улсин то бәәх уездын күн әмнә тоод орҗ, зуг Хальмг Теегин улсин тоод орҗ уга.

Орсин империн 1897-гч җилин күн-әмнә тооллһнд Хальмг Теегин улусмудт 128 573 күн тодлгдсмн, тедн дунд (төрскн келәр): хальмгуд — 122 573, орсмуд — 4 280^[7]. 1907-гч җилд Хальмг Теегт 144 646 күн бәәҗ (77 837 залу улс болн 66 799 күүкд улс), Теегин аһунь 67246 давхр дууна бәәсмн^[1].

Темдглл

↑ ¹ ² Вся Астрахань и весь Астраханский край : Памятная книжка Астраханской губ. на 1908 год (рус.). Российская Национальная Библиотека. Дата обращения: 1 март сарин 2026.
↑ Калмыцкая степь. Энциклопедический словарь Ф.А. Брокгауза и И.А. Ефрона. — С.-Пб. Брокгауз-Ефрон. (неопр.) alcala.ru. Дата обращения: 1 март сарин 2026.
↑ Хроника административно-территориальных изменений, коснувшихся Ставрополье с 1785 года по настоящее время (неопр.). web.archive.org. Дата обращения: 1 март сарин 2026.
↑ Калмыцкая степь. Энциклопедический словарь Ф.А. Брокгауза и И.А. Ефрона. — С.-Пб. Брокгауз-Ефрон. (неопр.) alcala.ru. Дата обращения: 1 март сарин 2026.
↑ ¹ ² ³ ⁴ История Калмыкии (неопр.). Дата обращения: 1 март сарин 2026. Архивировано 24 Үкр сарин 2021 года.
↑ Организация управления калмыцким народом после упразднения калмыцкого ханства (1771 – 1825 гг. ) - тема научной статьи по истории и историческим наукам (неопр.). Дата обращения: 1 март сарин 2026. Архивировано 14 Һаха сарин 2016 года.
↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей (неопр.). Дата обращения: 1 март сарин 2026. Архивировано 24 Хулһн сарин 2020 года.

[autogenerated1-1] ¹ ² Вся Астрахань и весь Астраханский край : Памятная книжка Астраханской губ. на 1908 год (рус.). Российская Национальная Библиотека. Дата обращения: 1 март сарин 2026.

[2] Калмыцкая степь. Энциклопедический словарь Ф.А. Брокгауза и И.А. Ефрона. — С.-Пб. Брокгауз-Ефрон. (неопр.) alcala.ru. Дата обращения: 1 март сарин 2026.

[3] Хроника административно-территориальных изменений, коснувшихся Ставрополье с 1785 года по настоящее время (неопр.). web.archive.org. Дата обращения: 1 март сарин 2026.

[4] Калмыцкая степь. Энциклопедический словарь Ф.А. Брокгауза и И.А. Ефрона. — С.-Пб. Брокгауз-Ефрон. (неопр.) alcala.ru. Дата обращения: 1 март сарин 2026.

[autogenerated2-5] ¹ ² ³ ⁴ История Калмыкии (неопр.). Дата обращения: 1 март сарин 2026. Архивировано 24 Үкр сарин 2021 года.

[6] Организация управления калмыцким народом после упразднения калмыцкого ханства (1771 – 1825 гг. ) - тема научной статьи по истории и историческим наукам (неопр.). Дата обращения: 1 март сарин 2026. Архивировано 14 Һаха сарин 2016 года.

[7] Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей (неопр.). Дата обращения: 1 март сарин 2026. Архивировано 24 Хулһн сарин 2020 года.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]