Цаһан Нур

Сүүрин һазр
Цаһан Нур
47°22′04″ с. ш. 45°13′55″ в. д.
Страна	Россия
Субъект Федерации	Калмыкия
Муниципальный район	Октябрьский
Түүкнь болн һазр-зүнь
Цагин бүснь	UTC+3:00
Күн-амнь
Күн-амнь	▲845 чел. (2021)
Алвн йосна келн	калмыцкий, русский
тойгин тодрхаллтнь
Телефона тойгнь	+7 84722
359463
Код ОКАТО	85223840001
Код ОКТМО	85623440101

Цаһан Нур (орс. Цаган-Нур) — Хальмгин Октябрин районд бәәдг селән. Цаһан Нуурин засг закрһана төв.

Района төв болсн Ик Царң селәнәс өмн үзг тал 91 дууна һазрт Шорв нуурин (Цаһан Нур) көвәд бәәдмн.

Күн-әмн — 862.

Нерн

Селән Шорв нуурин көвәд бәәдмн. Нуурин усн баһрхла, эргндк һазр деернь давсн һарад цаһана. Тиим учрас энүг цаһан нур гидг болв. Дарунь нуурин көвәд тогтсн селән чигн иим нертә болсмн.

Түүк

Эн һазрт селән кезә тогтснь медгдхш. Энүнә туск медәллһ үлдсн уга. Гихд, XVIII зун җиләс авн эн һазрт Талтахна әәмгин хальмгуд бәәсмн. Талтахна әәмг («Талтахна тавн зун өрк») дотран 12 арвадар хувагддг. Бәәрн күмс эврә арван болн түүкән ода күртл цуһар сәәхн меддг юмн. Әәмгин нернь закрачнь бәәсн Талтан Маңка гидг зәәсңгин нернәс тогтсмн.

1904-гч җилд Баһ Дөрвд нутгин Цаһан Нур гидг һазрт бичг-үзгин баһ сурһуль секгдв. Түрүләд эн сурһульнь зәәсң Талтаевин һарһҗ өгсн герт бәәрлдг 25 ормта сүмин сурһуль болдг бәәсмн.

1911-гч җилд селәнд күмсин цуглулсн мөңгәр Таши Гомаң гидг баһ хурлын модн бәрлһинь бәрҗ. Үүнд 7 гелң, 5 гецл, 5 манҗ бәәсмн.

1929-гч җилин август сарин 29-д селәнә нутг-девскр деер III-гч Коминтернә нер зүүсн колхоз бәәһүлгдв.

Төрскән Харсгч дәәнә цагт селәнә 500 шаху бәәрн күмн дәәнә һал маңнад одад, церглсмн. Теднәс 300-ас үлү күмн хәрү ирсн уга. 1942-гч җилд фронтын шуһм селәнә өөр бәәдг билә. Эн фронтын тасрхаг Хаврд-Балкарын 115-гч дивизь харсдг бәәсн санҗ.

1942-гч җилин декабрь сарин 28-д хальмгудыг төрскн һазраснь цөлҗ тууһад, Хальмг Таңһчин автономинь устхад, 1944-гч җилин январь сард Цаһан Нуурин нутг-девскр деер Әәдрхнә муҗин Никольск района «Приозерный» гидг совхоз бәәһүлгдв.

1956-гч җиләс авн хальмгуд хәрү ирҗ эклсмн. 1957-гч җилд селәг шинәс бәәһүлгдсн Хальмг автономьтә муҗд хәрү өгв. 1978-гч җилд «Приозерный» гидг совхозд «Цаһан Нур» гидг нер өгч.

Физик-һазр-зүүһин шинҗ-чинр

Селән Көк Теңгсин нам дор һазрин нег кесг болсн Шорвин нам дор һазрт, Шорв нуурин көвәд бәәдмн. Далан түвшнәс деегшән хойр метрин өндрт бәәдмн. Һазр-нутгнь тегш. Селән бүк таласн белчрәр күрәлгдсн болдг.

Алдрта күмс

• Калян Санҗ — Зөвллтин үйин хальмг зокалч, ардын амн-зокалын судлач, орчулач, утх-зокал судлач, җөҗгин зокалч, Хальмгин улсин шүлгч, өдгә цагин хальмг утх-зокалын үндслгчнрин негнь.
• Санҗрын Николай — Зөвллтин Улсин Баатр, Төрскән Харсгч дәәнә орлцач.
• Хоньна Михаил — Зөвллтин үйин хальмг шүлгч, түүкләч, җөҗгин зокалч, орчулач, олна үүлдәч, Төрскән Харсгч дәәнә орлцач, Цаһан Орсдк партизанмудын җисәнә орлцач.

Холвас