Хоньна Ванькин Михаил

Экспертиза РАН

Проведена экспертиза
Российской Академией Наук

Подробнее

Орсин Холвана Улсин ШУА шинҗлҗ батрулв

Орсин Холвана Улсин ШУА
шинҗлҗ батрулв

Тодрхаһар

Хоньна Ванькин Михаил
Хоньна Ванькин Михаил
Һарсн җил-өдр	1919 январь сарин 1(1919-01-01)
Төрсн һазр	Цаһан Нур, Баһ Дөрвдә улус[d], Әәдрхнә губернь[d], РСФСР[d]
Нас барсн җил-өдр	1981 сентябрь сарин 22(1981-09-22) (62 года)
Нас барсн һазр	Элст, РСФСР[d], СССР[d]
Орн-нутг	РСФСР[d]  СССР[d]
Мергҗлнь	шүлгч, бичәч, олна ниигмин үүлдәч
Шаңнлнь

Хоньна Ванькин Михаил (орс. Михаи́л Ванька́евич Хони́нов; хал. Хоньна Михаил, 1919-гч җилин январь сарин 1 шинд Әәдрхнә губернин Баһ Дөрвдин улусин Цаһан-Нур селәнд төрсмн (ныне пос. Цаган-Нур, Октябрьский район, Калмыкия — 1981-гч җилин сентябрь сарин 22-т Хальмг АССР-ин Элст балһсн — хальмгин советскин шүлгч, бичәч, драматург, орчулач, ниигмин үүлдәч, Төрскән харсгч Алдр дәәнә орлцач, Төрскән харсгч Алдр дәәнә цагт Белорусин Партизанмудын җисәнә орлцач.

Намтрнь

Хоньна Михаил 1919-гч җилин январь сарин 1 шинд батракин өрк-бүлд төрсмн. Нәәмн ах-дү дунд тавдгч үрн бәәҗ. Зурһатаһасн авн эцктәһән күүнә хөд хәрүләд йовсмн. Дәкәд һазр хаһлдг бухсиг туудг бәәҗ. 1929-гч җилд эцкнь күүнд заргдад йовад, дарунь — «Коминтерн» колхозд хөөчәр көдлҗ.

Михаил болхла демнчәр көдләд, малын теҗәл белдәд, колхозин бригадт тоочар көдләд йовҗ, күч-көлсчнр дунд йилһән сән аш үзүләд йовсмн. Цаһан-Нуурин школд долан классан төгсәчкәд, Баһ Дөрвдин колхозин баһчудын школ төгсәһәд, Михаил Әәдрхнә Хальмг билг-эрдмин техникумд сурх седвәртә бәәҗ. Зуг 14-тә көвүн һар цаасан (паспортан) авад уга, терүг 16 наста баһчудт өгдг бәәсмн. Хальмг улс экин зүркн дор (геснд) бәәсн йисн сариг насндан орулад, нег җил ах болна, гиҗ Михаил Паспортн бүрдәцин ахлачд цәәлҗ өгч. «Тер учрар, намаг 15-та гиҗ тоолҗанат, зуг, мини седклдм орад, нег җил немсн болхлатн…», — гиҗ сурад, зөвллт авсн бәәҗ.

1934—1936 җилмүдт Әәдрхнә Хальмг билг-эрдмин техникумд җөҗгчин әңгд сурад, 1936-гч җилин ноябрь сарас авн 1939-гч җилин октябрь сар күртл Элстд Басңга Баатрин нертә үндсни драмин театрт көдләд, 30 шаху дүр наадад үзүлсмн. Вурм («Коварство и любовь», Шиллер), Пирә («Чүүчә», Басңга Баатрин), прокурорин демнч («Враги» М.Горького), Егорка («Мятеж», Д.Фурманов), инженер Кочин («Очная ставка» Тур болн Л.Шейнина ах-дү хойрин), полковник Кутов («Любовь Яровая», К.Тренев), хан Хо-Үрлг («Цаһан хаалһ» Эрднин , Хоньна М.).

Театрт көдлм бәәҗ Хальмг радион директор болад, хальмг, орс келәр соңсхврмуд давулдг бәәҗ. 1936-гч җилд Әәдрхнә билг-эрдмин техникумиг төгсәсмн, 1974-гч җилд А. М. Горькийин нертә Утх-зокъялын институт төгсәсмн.

М. В. Хонинов — хальмгин советскин шүлгч, бичәч, драматург, орчулач, ниигмин үүлдәч, Төрскән харсгч Алдр дәәнә орлцач

1939-гч җилин октябрь сарин 14-д Хоньна Михаил Элстәс Улан цергт мордад, Забайкальскин цергин муҗд 252-гч халһна дивизин (1-гч тогтацин) 646-гч халһна полкд церглсмн. 1941-гч җилд Сретинскин йовһн цергин училищиг баһ лейтенантын цолд төгсәҗ.

Белоруссин партизанскин җисәнә орлцачин Хоньна М. В. асулң

Хальмгудын цүллһнә кемд Хоньна Михаил Красноярскин, дарунь Алтайин крайд бәәҗ.

Хальмг теегтән ирсн цагтан Хоньна Михаил 1957-гч җилин август сарас авн 1958-гч җилин сентябрь сарин 18 күртл Хальмг АССР-ин Министрмүдин Сүвдлин ханьд үүлддг Хальмг радиосоңсхврин директор болҗ көдлҗ йовсмн. Дарунь Басңга Баатрин нертә үндсни драмин театрин директор болҗ (1958 җ. сентябрь сарин 19 — 1962 җ. февраль сар).

1961-гч җилин июнь сарин 21-д СССР-ин бичәчнрин Ниицәнд орсмн. 1962-гч җилин март сарас авн 1967-гч җилин август сар күртл Хальмгин бичәчнрин Ниицәнә утх-зокъялын селвгчәр көдлсмн.

1967-гч җилин сентябрь сарин 1 шинәс авн 1969-гч җилин июнь сарин 30 күртл А. М. Горькийин нертә Утх-зокъялын Деед ахр сурһульд орад, дарунь тер институтыг эчнәнәр 1975-гч җилд төгсәҗ.

1969-гч җилин апрель сарас авн Хоньна Михаил цугсоюзин «Крокодил» болн «Огонёк» седкүлсд эчнән корреспондентар, таңһчин «Комсомолец Калмыкии» газетд көдләд бәәсмн. Сүүлңк көдлсн ормнь — Пальмовин нертә Хальмгин үндсни музейин директор (1970-гч җилин май сарас авн 1971-гч җилин ноябрь сар күртл).

Төрскән харсгч Алдр дән

1941-гч җилин июль сарла Хоньна Михаил Ельня болн Смоленск харсад, дарунь полкин әмд үлдсн цергчнриг эргләнәс һарһулхин төлә пулемётар хаһад һанцарн үлдсмн. 1941-гч җилин июль сарин 10-д, Смоленск муҗин Демидов балһсна алднд халһна взвод һардҗ йовад, немшнрин цергчнртә бәрлдәнд орсмн. Күндәр шавтсн лейтенантиг Демидовскин района Сенино селәнә бичкдүд окопмудар бууһин зевсгүд хураҗ йовад олҗ авч. Смоленскин һазра көвүн Дмитрий Стрельцов шавта салдсиг гертән авч ирҗ. Терүнә экнь, Мария Васильевна Стрельцова дәәчиг гертән бултулад, немшнриг бичә орҗ иртхә гиһәд, эрс деерән «Герт тифар гемтә улс бәәнә», гиҗ бичҗ.

Эдгснә хөөн Михаил партизанмуд тал орҗ. 1941-гч җилин август сарас авн 1944-гч җилин июль сар күртл Смоленскин муҗин партизанмудын багд дәәлдәд йовҗ, дарунь — Белорусьд. 1941-гч җилин октябрь сард Хоньна Михаил командованин даалһврар белорусин ө-моднд орад, партизанмудын җисән тогтана. Хаалһдан Михаил бәрәнд тусна, немшнрт мөрин хулхач, колхозас мөрмүд хулхалдг күн болсн бәәдл һарһна. Немш цергин бәрәнә лагерьт йовулҗ, болв терүнд Михаил күрч уга. Поездын вагоныг нүкләд, тагтар һатлҗ йовсн кемд һолд һәрәдәд унад, зулад әмд үлдсмн.

Белорусьд Хоньна Михаил дәәчин нуувчин нертә бәәҗ, тернь хөөннь бичәчин чигн нуувчин нерн болҗ тодлгдсмн — Миша Чёрный. Партизана кергтән эн һурвн зун шаху карателиг болн полицаиг алсмн. Тер цагт Михаил Чёрнын әмнд, толһад гиҗ келдг, оккупантнр 10000 оккупациона маркин мөңг өгчәсмн. Взводын командирин цолас экләд, дарунь ротыг һардсмн. Хальмг командирин һардврт 300 шаху салдснр салу ротд дәәлдәд йовҗ. Лавта терүг немшнр «зерлг дивизь» гиҗ нерәдҗ: өдрин эргцд Хачинскин ө-модн дотр Михаилын дәәчнр хортна 8—10 дәврлһиг хәрү цокад зогсаһад, эргцәс даңгин түрүн һардг бәәҗ, — гиҗ партизана күүкнь тодлна — Миша Чёрныйн толһад немшнр 10 миңһн оккупационн марк мөңг өгх бәәсмн. Би шиңкән одахн медҗ аав: Белорусин һазрт тер цагт тер мөңгнә то советскин 100 миңһн арслң болх бәәҗ.

Үүдәлтнь

Хоньна Михаил утх-зокъялын хаалһан бичәч селәнә корреспондентар көдлсн цагтан эклҗ. Үүдәврмүдән «Улан баһчуд» («Красная молодежь»), «Ленинә ачнр» («Внучата Ленина»), «Улан хальмг» («Красный калмык»), «Таңһчин зәңг» («Республиканские новости») гидг газетмудт барлад бәәҗ. Нуувчин нермүднь: М., Х. М., М. В. Х., X. Muuda, Mixail, Хаnьnа Muuda, Х. Мууда, М. В., М. Ванькаев, М. Черный.

Хоньна Михаилын үүдәврмүднь 1939—1941 җҗ. тер цагин бәәдл, келнә кев-янзиг жанрин, асудл-төрмүдиг цәәлһҗ үзүлнә. Арвн хойр шүлгүднь хальмг олн әмтнә бәәдл-җирһлин, өөрдәд ирсн дәәнә цагин, болв чигн — билг-эрдмин, дурна төрмүдиг баһ наста шүлгч эврә хәләцтә болн бәәх цагта ирлцүләд үзүлнә.

Шүлгүдин хойр хураңһу «Хвои и тюльпаны» (1970) болн «Теегин тоһруд» (1979) белорусин келнд орчулгдад, Минскд барас һарсмн. Бийнь болхла А. С. Пушкина, А. П. Чеховин, В. Маяковскин, М. Светловин, Я. Купалын, Я. Коласин, А. Кулешовин, М. Танкин, П. Бровкан, Я. Смеляковин, К. Симоновин, А. Николаевин, К. Кулиевин болн нань чигн зокъялчнрин үүдәврмүдиг хальмг келнд орулсмн.

Дәәнә төрт нерәдсн үүдәврмүднь Хоньна Михаилын һол үүдәврмүд тогтана. «Эн бийнь зөргтә залу болсн деерән, белорусин ө-моднд партизанар йовснь нанд өөрхн болна»,— гиҗ Петрусь Бровка темдглсмн. «Советская Россия» дегтр һарһач болхла «До последней атаки» шүлгин түрвәчиг иигҗ заңглҗ: "Хоньна Михаил — нертә хальмг шүлгч, энүнә үүлдврин һол төрнь Төрскән харсгч Алдр дәәнә цаг. Шүлгүднь — өргн хальмг теегин, «дәәнә хаалһсар хамдан йовсн» үр партизанмудын туск дольглсн седклин келврмүд.

1959-гч җилд Эрднин Бадм драматургта хамдан «Цаһан Сар» («Белый Месяц») наадиг Хальмг улс эврә дурар Әрәсән ханьд орсна 350 җилин өөнд нерәдҗ бичсмн.

Хоньна Михаил Беларусьта хәрлцәһән тасллго, Янка Купалан «А хто там iдзе?» үүдәвриг хальмг келнд орчулсмн.

Хоньна Михаил Белорусин партизанмудын җисәнд орлцсмн, энүнә дәәчин нерн — Миша Чёрный

1960-гч җилд Элстд Хоньна Михаилын «Байрин дуд» гидг нерәдлһтә шүлгүдин түрүн дегтр һарсмн. «Утх-зокъялд намаг эк эцк хойр өгсн зөөриг керглтхә гиһәд седклм көтләд орулв», — гиҗ хөөннь бичәч темдглҗ бәәсмн.

Ачлврмуднь

Фашистнрин хортнта өршәңһү уга дөрлдҗ, залу зөрмг үзүлсн Хоньна Ванькин Михаил Улан Тугин одар ачлгдсмн (1949 җилин июнь сарин 22), «Төрскән харсгч Алдр дәәнә партизанд» I-гч зергин медаль (1948 җ.), «1941—1945 җҗ. Төрскән харсгч Алдр дәәнд Германиг диилсн төлә» медаль, Березино балһсна күндтә иргн болн нань чигн Әрәсән өөдән чинртә ачлврмуд.

Күч-көлснә ачлврмуд дунд авсн медальмуд: «За доблестный труд в ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина» (1970), орден «Дружба народов» (2 января 1979 г.) за заслуги в развитии советской литературы.

Дурсхл

• 75 җилин өөнднь нерәдәд, 1994-гч җилин январь сард бичәч бәәсн гер деер (Элст, Революционная һудмҗ — ода Илишкина, 10-гч гер) мемориальн самбр болн барельеф тәвсмн (урн бәрмлчнь Ботин Степан, зурачнь Киштәнә Василий).
• 80 җилин өөнд нерәдәд 2003-гч җилин декабрь сарин 30-д Хальмг Таңһчин Октябрьск района Ик-Царңга № 2 тойгта школд шүлгчин нер зүүсмн.
• Цаһан-Нур, Цаһан-Амн, Садовое селәдт, Хальмг Таңһчин хотл Элст балһснд, Белорусин Березино, Кличев балһсдт Хоньна Михаилын нертә һудмҗс бәәнә:
  • Хоньна Михаилын нертә һудмҗ Элстд.
• 2009-гч җилин май сарин 7-д шүлгчин 90 җилин өөнд нерәдәд, төрсн Цаһан-Нур селәнднь элгн-саднь бәәрн улста хамдан Хоньна Михаилын бумб тәвсмн (урн бәрмлчнь Впнькан Һәрә).

Үүдхврмүдин җигсәлтнь

Хальмг келәр

1. Байрин дуд («Песни радости»): шүлгүд болн поэмс. — Элст, 1960.
2. Мини домбр күңкнхлə («Когда звенит моя домбра»): шүлгүд болн поэмс. — Элст, 1964.
3. Ээлтə улс («Душевные люди»): келврмүд. — Элст, 1966.
4. Цаһан-нуурин айсмуд («Цаган-нурские мотивы»): шүлгүд. — Элст, 1966.
5. Шүлгүд болн поэмс («Стихи и поэмы»). — Элст, 1967.
6. Мини теегин хавр («Весна моей степи»): шүлгүд болн поэм. — Элст,1969.
7. Əрəсəн теңгр дор («Под небом России»): шүлгүд болн поэм. — Элст, 1971.
8. Эцкин һазр («Земля отца»): суңһсн шүлгүд болн поэм. — Элст, 1974.
9. Чи медхмч, смоленскин һазр («Помнишь, земля Смоленская»): роман. — Элст, 1974.
10. Шүлг мини, делгр («Стихи мои, разворачивайтесь»): шүлгүд болн поэмс. — Элст, 1976.
11. Теегин шовун тоһрун («Журавль — птица степная»): шүлгүд болн поэмс. — Элст, 1977.
12. Төрскнүрм бичə хатн! («Не стреляйте в Родину мою!»): шүлгүд, түүк. — Элст, 1978.
13. Төрскнəннь төлə («За Родину»): шүлгүд болн поэмс. — Элст, 1980.
14. Баһ насн, ханҗанав («Благодарю тебя, молодость»): шүлгүд болн поэмс. — Элст, 1981.
15. Ногтын дун («Звон колец недоуздка»): шүлгүд болн поэмс. — Элст, 1983.

Орс келәр

1. Гимн Человеку: стихи и поэма / пер. с калм. — Элиста, 1966.
2. До последней атаки: стихи / пер. с калм. — М., 1969.
3. Битва с ветром: стихи и поэма / пер. с калм. — М., 1970.
4. Всё начинается с дороги: стихи и поэма / пер. с калм. — М., 1972.
5. Хавал-бахвал: стихи / пер. с калм. — М., 1973.
6. Орлы над степью: стихи / пер. с калм. — М., 1974.
7. Миша Чёрный — это я!: док. повесть. — М., 1976.
8. Сказание о степняках-калмыках: очерки. — М., 1977.
9. Подкова: стихи и поэма / пер. с калм. — М., 1977.
10. Помнишь, земля Смоленская…: роман / авториз. пер. с калм. Ю. Карасёва. — М., 1977, 1988.
11. Музыка в гривах: избранные стихи и поэмы / пер. с калм. — М., 1978.
12. Как я был конокрадом: стихи, рассказ. — М., 1979.
13. Ковыль: стихи и поэмы. — М., 1979.
14. Орлица: стихотворения и поэмы / пер. с калм. — М., 1981.
15. Исповедь: стихи и поэмы / пер. с калм. — М., 1981.
16. Сражение продолжается: док. повесть, очерки. — Элиста, 1991.
17. Час речи: стихи и поэмы / пер. с калм. — Элиста, 2002 (в соавторстве с Р. М. Ханиновой).
18. Стану красным тюльпаном; стихи, поэмы, переводы, повесть (в соавторстве с Р. М. Ханиновой). — Элиста, 2010.

Темдглл

Сурвлҗс

• Джимгиров М. Э. Писатели Советской Калмыкии: биобиблиографический указатель. — Элиста, 1966. (Хонинов М. В. С. 175—180);
• «Прорасту тюльпанами в степи…» (М. В. Хонинов): биобиблиографический указатель. — Элиста, 2000; Ханинова Р. М. Михаил Ванькаевич Хонинов: биобиблиографический указатель. — Элиста, 2010.
• Словарные статьи: Краткая литературная энциклопедия. — М., 1978. Т. IX. С. 770; Белорусская советская энциклопедия. — Минск, 1974, т. XI, с. 25; Энциклопедический монгольский словарь. — Хух-Хото: изд-во народов Внутренней Монголии, 2002. Т. 1, с. 409. (КНР).
• Сборники и монографии: Ханинова Р. «Другой судьбы не надо…». Жизнь и творчество Михаила Хонинова. Автобиография. Интервью. Воспоминания современников. Очерки. Статьи. — Элиста, 2005; Чиров Д. Т. Грани любви. Творческий портрет Михаила Хонинова: Учеб. пособие. — Элиста, 2007; Ханинова Р. М., Ханинова Э. М. Этнопедагогическое и этнокультурное наследие в творчестве Михаила Хонинова, Элиста, 2008;
• Ханинова Р. М. Давид Кугультинов и Михаил Хонинов: диалог поэтов. — Элиста, 2008; Ханинова Р. М. Лирика Давида Кугультинова и Михаила Хонинова в контексте калмыцкой поэзии XX века. — Элиста, 2009.
• Ханинова Р. «Другой судьбы не надо…». Жизнь и творчество Михаила Хонинова. Автобиография. Интервью. Воспоминания современников. Очерки. Статьи. — Элиста, 2005. С. 17.
• Ханинова Р. М. Михаил Ванькаевич Хонинов: биобиблиографический указатель. Элиста, 2010.

Холвас

• Жизнь и творчество Михаила Хонинова. К 100-летию поэта и писателя