Алд (кемҗән)
| Алд | |
|---|---|
| Талдан кемҗлин негцүр көрвүлх | 3[1], 48[1], 84, 0,002, 7 и 12[2] |
| СИ үндсн негцүр көрвүлхнь | 2,1336 ± 5,0E−5 |
| Физикин кемҗүр | Длина[d] |
Алд (тод. ᠠᠯᡑᠠ; орс. сажень) — эрт урдк цагин күүнә һарин кесгәр зузан эс гиҗ ут юм кемҗх кемҗәнә нег негҗ. Күүнә нег суңһсн һарин альхна дундк хурһна үзүрәс суңһсн хойрдгч һарин альхна дундк хурһна үзүр күртлк кемҗән эс гиҗ дөрвн тоха кемҗәнә негҗ. Өдгә цагт хальмгуд кемҗлтин негдсн системиг ашглад, хуучн негҗсин системиг ашглдган уурсн бәәнә.
Тодрхаллт
Эрт деер үйәс күмн-әмтн эврә керг-үүлд зөрүләд, олн кемҗәг ашглҗ бәәв: орн-сууцан бәрх, гер ахуһин эдин зүүлс кех болн нань чигн. Келн-улс, үндстн болһн дунд кемҗх кемҗәнә кергсл бүтәд ирх үүл-йовцнь тиим чигн ик йилһәтә биш бәәнә. Цуг күмн-әмтнә сойл-иргншлд хамгин түрүнд утын кемҗән һарч ирсн болад, эннь күүнә бийин мөчмүдәр эс гиҗ тодрха хуһцана зәәһәр кемҗгдәд бәәсн бәәҗ. Үлгүрлхлә, хаалһин утыг «өдр» гидг кемҗәһәр кемҗх юмн[3].
Хальмгудын улмҗллта сойлын кемҗәнә негҗсин дотр «Алд» гидг кемҗәнә зә дөрвн өөрдин салтр болһнд әдлхн болна. Хамг өөрд-хальмгудын «алд» икңкдән залу күүнә суңһсн нег һарин альхна дундк хурһна үзүрәс авн хойрдгч суңһсн һарин альхна дундк хурһна үзүрин күртлк зәәг медүлдг кемҗән болна[4]. Зәрм номтнрин темдглсәр «алдын» кемҗән дөрвн тохан кемҗәтә теңцәтә болҗ бәәнә[3][5]. Шинҗәңгин өөрдин кемҗх системд хойр алхмнь нег алдын кемҗәнлә теңцәтә болдг[6].
«Алд» кемҗән хальмгудын амн зокалд
«Алд» гидг кемҗән хальмгудын амн зокалд ик һарч ирдг кемҗәнә негн болна. Үлгүрлхлә, хальмгудын баатрльг дуулвр «Җаңһрт» Савр гидг баатриг магтад авхд иигҗ бичәтә йовна:
Сай өркәр авгсн
Күүкн Күрң Һазлнта,
Найн негн алд әәв балтнь
Ээмәснь хөөһдго,
Залу ямр чиирг болв гиҗ
Мөрн деер кү торһдг уга
Күмни начн
Күнд һарта Савр болна[3].
Бас негн сәәхн үлгүр Җаңһрин Миңгъян баатрин мөрнә болн бийиннь магталд бәәдг:
Сананас делм хурдн
Салькнас алд хурдн
Дәәни көлд дасгсн
Алтн Шарһарн
Орчлңгин Сәәхн Миңъян мини
Һанц бийәр йовад[3]...
Темдглл
- ↑ 1 2 Сажень (рус.) // Энциклопедический словарь — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1900. — Т. XXVIIIа. — С. 71.
- ↑ Ѳ. И. П. Аршинъ (рус.) // Энциклопедический лексикон — СПб.: 1835. — Т. 3. — С. 295.
- ↑ 1 2 3 4 Батырева К.П., Бембеев Е.В., Мукабенова Ж.А. Калмыцкие меры длины: Этнолингвистический аспект // Кочевая цивилизация: Исторические исследования. 2021. №3. С. 56-57.
- ↑ Калмыцкие меры измерения
- ↑ Монраев М.У. Меры длины в калмыцком языке // Исследования по лексике калмыцкого языка. Элиста, 1981. С. 63.
- ↑ Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil. 504 xuudasu.
Сурвлҗс
- Монраев М.У. Меры длины в калмыцком языке // Исследования по лексике калмыцкого языка. Элиста, 1981.
- Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil. 504 xuudasu.
- Хальмг-орс толь. Редакторнь Мунин Бембе. Москва, Изд-во «Русский язык», 1977 җ.