Тоха (кемҗән)

Тоха

Тоха (тод. ᡐᡆᡍᡆᡅ; орс. локоть) — эрт урдк цагин күүнә һарин кесгәр зузан эс гиҗ ут юм кемҗх кемҗәнә нег негҗ. Күүнә нег һарин тохаһас альхна дундк хурһна кемҗән эс гиҗ хөрн дөрвн хурһн күрх кемҗәг медүлҗәх негҗ болҗ бәәнә. Өдгә цагт хальмгуд кемҗлтин негдсн системиг ашглад, хуучн негҗсин системиг ашглдган уурсн бәәнә.

Тодрхаллтнь

Эрт деер үйәс күмн-әмтн эврә керг-үүлд зөрүләд, олн кемҗәг ашглҗ бәәв: орн-сууцан бәрх, гер ахуһин эдин зүүлс кех болн нань чигн. Келн-улс, үндстн болһн дунд кемҗх кемҗәнә кергсл бүтәд ирх үүл-йовцнь тиим чигн ик йилһәтә биш бәәнә. Цуг күмн-әмтнә сойл-иргншлд хамгин түрүнд утын кемҗән һарч ирсн болад, эннь күүнә бийин мөчмүдәр эс гиҗ тодрха хуһцана зәәһәр кемҗгдәд бәәсн бәәҗ. Үлгүрлхлә, хаалһин утыг «өдр» гидг кемҗәһәр кемҗх юмн^[1].

«Тоха» гидг кемҗәнь делкән үндстн болһнд бәәдг болна^[2]. Хальмгудын улмҗллта сойлын кемҗәнә негҗсин дотр «тоха» гидг кемҗән икңкдән залу күүнә һарин тохаһас авн альхна дундк хурһна кемҗәг нерлҗ бәәнә. Бас эн кемҗәг хальмгуд хөрн дөрвн хурһар кемҗҗ бәәдг^[1]. Шинҗәңгин өөрд эн кемҗәг бас нег тө, нег сөмин кемҗәнлә теңцәтә гиҗ темдгләд бәәнә^[3].

Барун моңһлын өөрд «тоха» гидг кемҗәг хойр зүүлин кемҗән болһҗ бәәдг:

Үзүр тоха — Хальмгудын кемҗдг «тоха» кемҗәнлә әдл күүнә һарин тохаһас авн альхна хурһна үзүр күртлк зәәг медүлнә.
Мухр тоха — Хальмг сойлд уга кемҗәнә негҗ, күүнә һарин тохаһас нудрмин дунд хурһна шивүр үй күртлк зәәг медүлнә^[4].

«Тоха» кемҗән хальмгудын амн зокалд

Өдгә цагт «тоха» гидг кемҗән баһар керглгдҗ бәәв чигн, хальмгудын амн зокалд эннь ик эртәс медгдҗ бәәнә. Үлгүрлхлә, Җаңһр гидг нертә баатрльг дуулврт баатриг тодрхалад медүлхд иигҗ һардг бәәнә:

Даларн далн тавн алд,
Давсгарн найн тавн алд,
Тал дундаһурн
Һучн тавн тоха...^[1]

Бас нег үлгүрнь баатрльг дуулвр Җаңһрин хойр баатр бәрлдх цагт хойраһинь соңсачнрт тодрхалад медүлхд, иигәд медүлҗ бәәнә:

Негнь тохан чиңгә тарха болад
Негнь ик хар бөк болад зогсв^[1]

Эннь урд цагт тоха кемҗән ик делгрҗ бәәсн юмна ил герч болҗ бәәнә.

Темдглл

↑ ¹ ² ³ ⁴ Батырева К.П., Бембеев Е.В., Мукабенова Ж.А. Калмыцкие меры длины: Этнолингвистический аспект // Кочевая цивилизация: Исторические исследования. 2021. №3. С. 56-57.
↑ Шостьин, Н.А. Очерки истории русской метрологии XI - XIX вв. Москва, Изд-во стандартов, 1975. С. 58
↑ Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil. 504 xuudasu.
↑ Торгууд монголын өв соёл. Ховд. Булган. 2015. 130 х.

[Меры_длины-1] ¹ ² ³ ⁴ Батырева К.П., Бембеев Е.В., Мукабенова Ж.А. Калмыцкие меры длины: Этнолингвистический аспект // Кочевая цивилизация: Исторические исследования. 2021. №3. С. 56-57.

[2] Шостьин, Н.А. Очерки истории русской метрологии XI - XIX вв. Москва, Изд-во стандартов, 1975. С. 58

[Монгол-3] Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil. 504 xuudasu.

[4] Торгууд монголын өв соёл. Ховд. Булган. 2015. 130 х.

[1]

[2]

[3]

[4]