Алхм (кемҗән)
Алхм (тод. ᠠᠯᡍᠠᡏ; орс. шаг) — эрт урдк цагин хальмгудын күүнә көләр ут юм кемҗх кемҗәнә негҗин негн. Күүнә йовхдан өрәсн көләрн өмәрән нег ишкх кем эс гиҗ алхх үйин хойр көлин хоорндк дүңгә зәәг медүлҗәх утын негҗ. Өдгә цагт хальмгуд кемҗлтин негдсн системиг ашглад, хуучн негҗсин системиг ашглдган уурсн бәәнә.
Тодрхаллт
Эрт деер үйәс күмн-әмтн эврә керг-үүлд зөрүләд, олн кемҗәг ашглҗ бәәв: орн-сууцан бәрх, гер ахуһин эдин зүүлс кех болн нань чигн. Келн-улс, үндстн болһн дунд кемҗх кемҗәнә кергсл бүтәд ирх үүл-йовцнь тиим чигн ик йилһәтә биш бәәнә. Цуг күмн-әмтнә сойл-иргншлд хамгин түрүнд утын кемҗән һарч ирсн болад, эннь күүнә бийин мөчмүдәр эс гиҗ тодрха хуһцана зәәһәр кемҗгдәд бәәсн бәәҗ. Үлгүрлхлә, хаалһин утыг «өдр» гидг кемҗәһәр кемҗх юмн[1].
Хальмг келнә «алхм» гидг кемҗәнә негҗнь «алхх» (шагать) гидг үүлдәгчәс (үүлин үгәс) үүссн кемҗәнә нерн болҗ бәәнә. Эн кемҗән йовхдан өрәсн көләрн өмәрән нег ишкх кем эс гиҗ алхх үйин хойр көлин хоорндк зәәг медүлҗәх кемҗәнә негн болна[2]. Шинҗәңгин өөрдин кемҗәнә системиг хәрцүлх сойлд «алхм» кемҗәг «нег алхмнь — хаһс алд, хойр алхмнь — нег алдта теңцәтә» гиҗ темдглсн болдг[3].
«Алхм» хальмгудын урн зокалд
Хальмг бичәч, түүкч Бембән Валентина «Цаг-хуһцаг невтрүлсн харц» (Взгляд сквозь времена) гидг нертә дегтрт эн утыг болн һазрин кемҗәг кемхҗ негҗин тускар иигҗ бичәтә бәәнә:
...Ода нег алхмин кемҗәнд хойр ишкм немхлә, делм болх. Хойр алхмин кемҗәнд хойр ишкм немәд авхлачн, алд болх. Үлү чигн уга, дуту чигн уга. Арвн алд утдан, арвн алд өргнән кемҗәд авхлачн, не сотк болх. Бидн һазрин талваг иигәд кемҗҗ биләвидн. Мадн, 30-гч җилмүдин агрономчуд кемҗх биш, мана өвк-эцкнр иим кемҗәһәр кемҗҗ бәәсн. Тедн иим кемҗәһәр малан хәрүлх һазрин талва кемҗх кемҗәг эдлдг бәәҗ. Энүг мана хан, нойн, зәәсңгүд чигн эдлҗ бәәсн бәәҗ.[4]
Эн дегтәрс татад авсн тасрхаг шинҗлҗ бәәхлә, кезәнә хальмгуд һазр кемҗ кергтә цагт мөн эн кемҗһәһр һазран кемҗҗ, энүг өргнәр ашглн керглҗ, эдләд бәәсиг чигн медәд авч болна.
Темдглл
- ↑ Батырева К.П., Бембеев Е.В., Мукабенова Ж.А. Калмыцкие меры длины: Этнолингвистический аспект // Кочевая цивилизация: Исторические исследования. 2021. №3. С. 56-57.
- ↑ Монраев М.У. Меры длины в калмыцком языке // Исследования по лексике калмыцкого языка. Элиста, 1981. С.63
- ↑ Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil. 504 xuudasu
- ↑ Бембеев В.Ш. Взгляд свекозь времена. Исторический очерк. Москва, Изд-во Конекст. 1991. 43 х.
Сурвлҗс
- Хальмг-орс толь. Моска, Изд-во «Русский язык», 1977.
- Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil.
- Бембеев В.Ш. Взгляд свекозь времена. Исторический очерк. Москва, Изд-во Конекст. 1991.