Ишкм (кемҗән)

Рувики-с

Ишкм (тод. ᡅᠱᡎᡅᡏ; орс. стопа, фут) — эрт урдк цагин хальмгудын күүнә көләр ут юм кемҗх кемҗәнә нег негҗ. Күүнә көлин цувулн тәвсн хойр тавгин дүңгә зәәг медүлҗәх негҗ эс гиҗ нег баһ ишкдлин зәәг медүлҗәх негҗ. Өдгә цагт хальмгуд кемҗлтин негдсн системиг ашглад, хуучн негҗсин системиг ашглдган уурсн бәәнә.

Тодрхаллт

Эрт деер үйәс күмн-әмтн эврә керг-үүлд зөрүләд, олн кемҗәг ашглҗ бәәв: орн-сууцан бәрх, гер ахуһин эдин зүүлс кех болн нань чигн. Келн-улс, үндстн болһн дунд кемҗх кемҗәнә кергсл бүтәд ирх үүл-йовцнь тиим чигн ик йилһәтә биш бәәнә. Цуг күмн-әмтнә сойл-иргншлд хамгин түрүнд утын кемҗән һарч ирсн болад, эннь күүнә ​​бийин мөчмүдәр эс гиҗ тодрха хуһцана зәәһәр кемҗгдәд бәәсн бәәҗ. Үлгүрлхлә, хаалһин утыг «өдр» гидг кемҗәһәр кемҗх юмн[1].

Хальмг келнә «ишкм» гидг кемҗәнә негҗнь «ишкх» гидг үүлдәгч (үүл үгәс) үүссн кемҗәнә нерн болҗ бәәнә. Энүнәс көлтә «ишкм» гидг кемҗәг тодрулх хойр үзл бәәнә. Хальмг-орс тольд «ишкм» гидг кемҗәг орс келнд «шаг» гиҗ орчулна[2]. Хальмг келнә тәәлвр толин түүрвәч Пүрбән Григорий эн кемҗәнә тускар бас «ишкм — ишкдл, алх, алхм (шаг)» гиҗ тәәләд бәәнә[3]. Эн үзлд эсрг ухан-санаг бичснь иим: «Ишкм» — тавгин дүңгә зәәһин кемҗәг медүлдг юмн[4]. Хальмг улсин кемҗәнә негҗсин тускар хамгин сүүлднь бичсн К.П. Батырева, Е.В. Бембеев, Ж.А. Мукабенова һурвн номт эн кемҗәг бас тодрха цәәлһҗ өгсн уга. Эврә илдклдән тедн ишкмиг хойр зүүләр тәәләд, нег тәәлврәр «ишкм» — алхм (шаг), хойрдгчарнь — тавгин дүңгә кемҗән (ступня)[1]. Зуг хальмг келнд орсин «ступня» гидг үгиг «тавг» гидг учрар, «ишкм» — ступня биш, ишкдлин нег зүүл болх йоста. Эн туст номт Монран Михаил иигҗ бичҗ бәәнә:

Алхмта хамт хальмг келнд ишкм (тавг) гидг кемҗән бәәнә. Алхм болхла, ик алхм гиҗ бидн санад бәәнәвидн[5].

Төрлин келмүдлә дүңцүлхнь

Хальмг келнлә нег төрлтә халх моңһл келнд «ишкм» гидг үгиг «гишгэм» гиҗ нерәдәд, эн кемҗәһәр ишкә герин зүүлсин кемҗәсиг кемҗҗ, тавгин дүңгә зәәг медүлдг бәәҗ[6]. Энүг бас Моңһл орс делгрңгү ик тольд иигҗ цәәлһәд бәәнә: Гишгэм (хальмг келәр «ишкм») — тавгин эс гиҗ һосна улын дүңгә зәәһин кемҗән[7]. Шинҗәңгин өөрдин кемҗәнә системд «ишкм» гидг кемҗәнә зәәг цувулн тәвсн хойр тавгин кемҗәтә гиҗ үздг[8].

Темдглл

  1. ↑ 1 2 Батырева К.П., Бембеев Е.В., Мукабенова Ж.А. Калмыцкие меры длины: Этнолингвистический аспект // Кочевая цивилизация: Исторические исследования. 2021. №3. С. 56-57.
  2. ↑ Хальмг-орс толь. Под ред. Б.Д. Муниева. Москва, Изд-во «Русский язык», 1977. 276 х.
  3. ↑ Пүрбән Г. Хальмг келнә тәәлвр толь. I боть. Хальмг болн орс келәр. Элст, «Калмыкия» нертә таңһчин зәңгллһнә агентств, 2022. 380 х.
  4. ↑ Калмыцкие меры измерения
  5. ↑ Монраев М.У. Меры длины в калмыцком языке // Исследования по лексике калмыцкого языка. Элиста, 1981. С.63
  6. ↑ Традиционные единицы измерения монголов
  7. ↑ Большой академический монгольско-русский словарь. Москва, т. 1. Москва, «ACADEMIA», 2001. 405 х.
  8. ↑ Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil. 504 xuudasu.

Сурвлҗс

  • Хальмг-орс толь. Под ред. Б.Д. Муниева. Москва, Изд-во «Русский язык», 1977.
  • Пүрбән Г. Хальмг келнә тәәлвр толь. I боть. Хальмг болн орс келәр. Элст, «Калмыкия» нертә таңһчин зәңгллһнә агентств, 2022.
  • Большой академический монгольско-русский словарь. Москва, т. 1. Москва, «ACADEMIA», 2001.
  • Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil.
"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Ишкм_(кемҗән)&oldid=307774" халхас авсн