Атх (кемҗән)
Атх (орс. горсть, пригоршня) — эрт урдк цагин эрт урдк цагин күүнә һарар баһ җиң кемҗх кемҗәнә нег негҗ. Күүнә һарин альхан хомбалһҗ, дотрнь багтасн кемҗәг эс гиҗ атхд багтх кемҗәг нерәддг кемҗәнә негҗ. Өдгә цагт хальмгуд кемҗлтин негдсн системиг ашглад, хуучн негҗсин системиг ашглдган уурсн бәәнә.
Тодрхаллт
Эрт деер үйәс күмн-әмтн эврә керг-үүлд зөрүләд, олн кемҗәг ашглҗ бәәв: орн-сууцан бәрх, гер ахуһин эдин зүүлс кех болн нань чигн. Келн-улс, үндстн болһн дунд кемҗх кемҗәнә кергсл бүтәд ирх үүл-йовцнь тиим чигн ик йилһәтә биш бәәнә. Цуг күмн-әмтнә сойл-иргншлд хамгин түрүнд утын кемҗән һарч ирсн болад, эннь күүнә бийин мөчмүдәр эс гиҗ тодрха хуһцана зәәһәр кемҗгдәд бәәсн бәәҗ. Үлгүрлхлә, хаалһин утыг «өдр» гидг кемҗәһәр кемҗх юмн[1].
Хальмг келнә «атх» гидг кемҗәнә негҗ эрт урд цагас авн делкә деерк келн-улсин кемҗәнә негҗсин негн болҗ бәәнә. «Атх» гидг үг хальмг келнә «атхх» — юмиг һартан чаңһар бәрх[2] гидг үүлдәгчәс (үүлин үгәс) һарлта болна. Хальмг келнә тәәлвр тольд «атх» гидг үгиг «һарин альхнд багтх юмн»[2] гидг тәәлвртә болна. Шинҗәңгин өөрдин улмҗллта сойлд энүг «нег һарин альхан хомбалһҗ, дотрнь багтасн кемҗән» гиҗ тәәлнә[3].
Хальмг келнлә нег төрлтә моңһлын келнд эн кемҗәг «атга» гиҗ нерәдәд, әдлхн кевәр «нег һарин альхна хурһн хумсна дотрк зә-кемҗән», орсар «горсть, горсточка» гиҗ тәәлнә[4]. Буряд келнд болхла, эннь «адаха» гидг дуудлһта болад, мөн иҗл кевәр тәәлгдҗ бәәдг кемҗәнә негҗ болна[5]. Үүнәс хальмг болн шинҗәңгин өөрдин келнә «атх», моңһл келнә «адга» болн буряд келнә «адаха» нег үүсл һарлта үг болдгнь лав тодрха болна. Иимәс эн кемҗәнә негҗ моңһл келмүдин үндсн-сүүрин эрт-урд цагин кеҗәнә негн болдгнь лавта.
«Атх» хальмгудын амн зокалд
Хальмгуд «атх» гидг кемҗәһәр олн юм кемҗсн учрар, эн кемҗәнә негҗ хальмгудын амн зокалд олар һарч ирдг бәәнә. Үлгүрлхлә, Җаңһр гидг баатрльг дуулврт эннь бас бәәдг:
Хурдн Көкән хурдн шүрүһәр йовад,
Барун дөрә дорасн шүүрәд,
Атх дүңгә цаһан шора көмлҗ авад,
Әдстә богддан гегәнь заагсн
Арвн эрктә догшн бурхни
Зүркн тәрниг һурв умшад,
Һурв үләһәд, оһтрһуд цацв[6].
Темдглл
- ↑ Батырева К.П., Бембеев Е.В., Мукабенова Ж.А. Калмыцкие меры длины: Этнолингвистический аспект // Кочевая цивилизация: Исторические исследования. 2021. №3. С. 56-57.
- ↑ 1 2 Пүрбән Г. Хальмг келнә тәәлвр толь. Хальмг болн орс келәр. I боть. Элиста, АУ РК «РИА «Калмыкия», 2022. 60 х.
- ↑ Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil. 504 xuudasu.
- ↑ Большой академический монгольско-русский словарь. В 4-х томах. Т. I. Москва, Academia, 2001. С. 170.
- ↑ Старинные русские и монгольско-бурятские единицы измерения
- ↑ Җаңһр. Хальмг баатрлг эпос. 2 боть. 16 дууна текст. Элст, Хальмг дегтр һарһач, 1990. 208 х.
Сурвлҗс
- Большой академический монгольско-русский словарь. Под ред. А. Лувсандэндэва, Ц. Цэдэндамба, Г.Ц. Пюрбеев. В 4-х томах. Т. I. Москва, Academia, 2002.
- Пүрбән Г. Хальмг келнә тәәлвр толь. Хальмг болн орс келәр. I боть. Элиста, АУ РК «РИА «Калмыкия», 2022.
- Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil.