Инҗин Лиҗ

Экспертиза РАН

Проведена экспертиза
Российской Академией Наук

Подробнее

Орсин Холвана Улсин ШУА шинҗлҗ батрулв

Орсин Холвана Улсин ШУА
шинҗлҗ батрулв

Тодрхаһар

Инҗин Лиҗ
орс. Инджиев Лиджи Очирович
Дәәнә цагин зург
Нерн	Инҗин Лиҗ
Бүрн нерн	Инҗин Лиҗ
Һарсн җил-өдр	1913-гч җилин ноябрь сарин 8
Төрсн һазр	Баһ Дөрвд улсин Һооҗур селән
Нас барсн җил-өдр	1995 җилин декабрь сарин 26
Нас барсн һазр	Хальмг Таңһч, Элст балһсн
Иргншл	Орсин Холвана Улс
Мергҗлнь	шүлгч, бичәч, орчулач
Шаңнлнь	"За отвагу" медаляр 07.04.1944 җилд 339-гч халһна дивизин 20/н тойгта Закврар ачлгдсмн

Инҗин Лиҗ (орс. Инджиев Лиджи Очирович; 1913-гч җилин ноябрь сарин 8, Баһ Дөрвд улсин Һооҗур селәнд (өдгә цагт Көтчнрин района Һооҗур селән)— 1995) — 1995 җил, Хальмг Таңһч, Элст балһсн) — Хальмг улсин бичәч, Төрскән харсгч алдр дәәнд орлцач.

Намтрнь

Хальмг улсин бичәч болн шүлгч Инҗин Лиҗ 1913 җилин ноябрь сарин 8-нд, Баһ дөрвдин улсин Һооҗур селәнд угатя күүнә өрк-бүлд төрҗ һарв. Бичкн насндан эцк-экәсн хаһцад, өнчн кевәр үлдв. 1924 җилд Лиҗиг Баһ Дөрвдин асрмҗин герт йовулв. Тенд бичәч өсәд босҗ, долан җилин сурһуль төгсәсн болдг. Тер цагин үзләр сән сурһульта болад, комсомолын халхар көдлн йовҗ, 1930 җилин ноябрь сард «Улан хальмг» өдрин соньнд (газетд) сегләтр болҗ көдләд, эн өдрин соньна халхст шүлгчин түрүңк очеркс, келвр, шүлг барлгдҗ һарв.

1931-гч җиләс авн эн эклҗ бичсмн. 1935 җилд Инҗин Лиҗ Москван Седкүлчнрин деед сурһульд орҗ, сурһуль сурв. 1938 җилд урн зокалын орчулгчнрин курсиг төгсәв. Тер җилд ЗХУ-ин бичәчнрин холвана гешүн болҗ орв. 1939-1941 җилмүдт Инҗин Лиҗин шүлгүдин һурвн цуглулсн хураңһу һарһв. Эн җилмүдт А. Пушкинә, М. Лермонтовин, Т. Шевченкон, М.Горькийин болн нань чигн нертә орс бичәчнрин зокалмудыг хальмг келнд орчулв. Дәәнә урдк җилмүдт «Байчх» наадн (1939), «Баир» (шүлгүд, 1940), «Булг» (шүлгүд болн дуд, 1941), «Мана чидл» (шүлгүд, 1941) гидг нертә шүлгүдин болн дуудын хураңһу барлҗ һарһв. 1942-гч җилин ноябрь сард Улан цергт эврә дурарн мордад, Төрскән харсгч Алдр дәәнд орлцв.

Төрскән харсгч Алдр дәәнә түүмрд Инҗин Лиҗ Улс-төрин көдләч, 110-гч дивизин «Улан мөртә церг» өдрин соньна сурвлҗлгч, Таманя 339-гч йовһн цергин дивизин улс-төрин келтсин «Орн-нутгин төлә» гидг нертә соньна утх-зокалын көдләч болҗ, Инҗин Лиҗ Ставрополин кизәр, Ростов муҗ, Тамань сүүрмүдиг сулдхв. Керчин хоолаһар буух, Керчиг сулдхх ноолданд орлцв. 1944 җилд 339-гч йовһн цергин дивизин 1944/04/07 20/н тойгта зәрлгәр деслгч Инҗин Лиҗ «Эр зөргин төлә» медаляр шаңнгдв. Зөргтә дәәч болад, хальмг шүллгч болн бичәч Инҗин Лиҗ дәәнә олн медаль оддудар шаңнгдсн бәәҗ.

1944 җилин май сард түүг дәәнәс буулһҗ, Сиврүр илгәв. Рубцовск балһснд Алтан тракторин үүлдврт көдлҗ бәәв.

1956 җилд Инҗин Лиҗ Москвад одад, Хальмг Таңһчин автономьта эркиг сергәх Хальмг сегәтнрин саначлһин бөлгин керг-үүлд орлцв. Энд бичәч 1958 җилд Зөвллтин бичәч гидг нертә бар-кевллин һазрас орс келәр барлсн Хальмг шүлгләнә түрүңк антологиг белдҗ һарһхин төлә көдлҗ бәәв.

Хальмгуд Сиврәс эврә һазр-нутгтан хәрәд ирхләнь, 1957 җилд Хальмг дегтр һарһачин ахлач болҗ, 1960 җилд «Хальмг үнн» өдрин соньнд болн «Теегин герл» седкүлд эврә шүлг, келвр болн нань чигн үүдәврмүдән барлҗ һарһдг бәәҗ. Дәәнә цагин тускар бичәч «Дәәнә темдглл» гидг түүк бичҗ үлдәсмн.

Инҗин Лиҗин урн зокалын керг-үүлин сүүлин жилмүднь бүтәлч бәәдл цецгәрн көгҗсн жилмүд болв... Эннь Хальмг улсиг Сиврт туухин тускар седв, бурхна шаҗна седвт ик цаг зарцулҗ, Хальмг бичәчнрин өөнә байрмудт зөрүләд, олн тоота көрг-үүдәврмүдиг зокасн болдг. 1992 җилд бичәчнрин суңһмл үүдәврмүдин хойр боть барлҗ һарһв.

1963-гч җил «Ольдан күүкн» гидг роман бичв, кесг келврмүд бичҗ барлв. Шүлгүдин хураңһус бас барас һарһв.

1967-гч җил Инҗин Лиҗд Хальмг АССР-ин олн-әмтнә шүлгчин цол олһв.

1977-гч җилд «Большевикүд» гидг түүк бичсндән Хальмг АССР-ин О. И. Городовиковин нертә Улсин шаңнлын лауреатын цол олв. Түүкин бас нег нернь — «Мобилизац». Хальмг бичәч болн шүлгч Инҗин Лиҗин үүдәсн дегтрмүдин зәрмснь:

• «Җилмүд болн теегм» (шүлгүд болн дуд, 1967);
• «Шинрсн теегин айс» (шүлгүд, поэмс, 1974);
• «Дурн болн дун» (шүлгуд, 1978);
• «Зүркни дун» (шүлгүд, поэмс, 1981);
• «Теегин хаалһсар» (шүлгүд, поэмс, 1983);
• «Бадм цецгин туск домг» (шүлгүд болн поэм, 1984);
• «Мартгдшго нерд» (түүк болн келврмүд, 1990),
• Хойр ботьта үүдәврмүдин хураңһу (1992—1993).

Хальмг шүлгч болн бичәч Инҗин Лиҗ орчуллһна көдлмшт шамдҗ ордг бәәҗ. Максим Горькийин, А. С. Пушкина, М. Ю. Лермонтовин, С. А. Есенина, Т. Г. Шевченкон, Э. Межелайтисин, А. А. Сурковин, Ю. Марцинкявичюсин, В. В. Маяковскийин шүлгүд; К. А. Тренёвин «Любовь Яровая», А. Н. Островскийин «Гроза», А. Е. Корнейчукин «Платон Кречет», А. Н. Арбузовин «Иркутская история» гидг нааддыг Инҗин Лиҗ хальмг келнд орчулад, барас һарһҗ олна күртәл болһв.

1995-гч җилин декабрь сарин 26д, 83 настадан Хальмг Таңһчин олн-әмнтнә шүлгч Инҗин Лиҗ сәәһән хәәһәд йовҗ одв.

Холвас