Хальмгудыг цүллһн

Рувики-с
Хальмгудыг цүллһн
Орн-нутг
Бүрдәсн цаг-җил  

«Улусы» үүлдл (орс. Операция «Улусы») — 1943-гч җилин декабрь сарин 28-д № 1432/425сс тойгта «Хальмг АССР-т бәәх хальмгудыг туулһна туск» СССР-ин Олна комиссармудын Хүүвин тогтаврар, НКВД хальмгудыг 1943—1944-гч җилмүдт Уралын, Сиврин, Дунд Азийн һазрур туусмн. Хөөннь Әрәсән парламент геноцид, гиҗ товчлсмн (преамбулад болн 1991-гч җилин апрель сарин 26 һарсн РСФСР-ин № 1107-1 «Цааҗла харһулгдсн келн-улсиг цаһалһна туск» Заканд заагдҗана). 1957-гч җилин январь сарин 9-д Деед Хүүвин Президиумин заавр һарсна хөөн[1] хальмг улс һазртан хәрҗ ирсмн.

Сталина геноцидын генүләчнрт нерәдсн бумб (Элст)
Цүллһнә генүләчнрт нерәдсн мемориал, Троицкое селән, Хальмг Таңһч)

Урдк йовдлмуд

1939-гч җилд СССР-т болсн олн-улсин то бичлһәр  (рус.) (хал., 1939-гч җилин эклцәр СССР-т 134 402 хальмгуд бәәсмн. 1941-гч җилин январь сарин 1 шинд Күч-көлсчнрин Улан цергт  (рус.) (хал. 2686 хальмгуд церглҗ йовсмн[2].

Төрскән харсгч Алдр дәәнә  (рус.) (хал.|эклцәр, 1941 җилин ноябрь сарла Хальмг АССР-т Хальмг АССР-т Улан цергин 110-гч мөртә цергин дивизь  (рус.) (хал. тогтагдсмн. Терүнд дәәчнр болн командирмуд дунд олн хальмгуд бәәсмн. Белн дивизиг 51-гч әәрмин  (рус.) (хал. ханьд орулад, 1942-гч җилин июнь-июль сарлд Тең, Манц һолмудин көвәд болн Ар Кавказд болсн дәәллдәнд орлцсмн. 

СССР-ин Олна дотр кергүдин комиссариатин  (рус.) (хал. бандитизмта ноолдана әңгин ахлач A. M. Леонтьевин тооцанас: «Ростов-на-Дону балһсиг харслһна бәрлдәнд 110-гч хальмг келн-улсин мөртә цергин дивизь үүмлдв. Олн дәәчнр орһлдв. Кесгнь командирмудтаһан багмударн хәрәд, тенд бәәх улс дунд диилгдснә туск зәңгс тархавв. Хальмгур фронт өөрдәд ирсн цагт тенд советин йоснд эрсңгү улс шунҗ толһаһан өндәлһв. 110-гч дивизин орһлдсн дәәчнр бандмуд тогтаһад, хальмгас йовулҗасн малын эвакуацд харш болцхав»[3].

Болв, өдгә цагин тууҗчнр 110-гч Салу хальмг мөртә цергин дивизин  (рус.) (хал. нилчиг өөдән үнлнә. 110-гч ОККД-н түрүн ноолдандан Ар Кавказин 51-гч әәрмин ханьд орсмн. Дәәнә кергүдт дала дамшлт уга болв чигн, хойр долан хонгин догшн бәрлдәнд (1942-гч җилин июль сарин 15—27) ик зөрмг үзүләд, тәвсн күслән күцәсмн[4].

110-гч мөртә цергин дивизь хойр долан хонгин туршт болсн бәрлдәнд миңһн шаху дәәчнрән геесмн (теднәс 600 шаху күн әмнәсн хаһцсмн, 200 зәңг уга геедрсмн: ик зунь чивҗ одсмн) болн 700 күн шавтсмн. Ут тоодан дивизин тогтацин 37 % геедрсмн, нег өдрин эргцд тоолхла, дундурлад — 2,33 %[4].

110-гч мөртә дивизин залу зөрмгиг 37-гч әәрмин һардачнр икәр үнлсмн. Дәәнә йовудт тер әәрмин ханьд дивизь орсмн. 1942-гч җилин зунар Төрскән харсгч Алдр дәәнә Өмн үзгин фронтд болсн дәәллһнд залу зөрмг үзүлсн дәәчнриг болн командирмудиг оддудар болн медальмудар ачлсмн. ПТР-ин әңгин командир болхла, сержант Делгә Эрднь өңгрснә хөөн Советин Союзин Баатрин  (рус.) (хал. нер зүүсмн[4].

Тер зунар болн намр-үвлин цагин дәәлдллһнә хөөн тууҗин халхст бәәх тодлврмудт Улан цергин генеральн штабт болн 110-гч дивизь дәәлдсн фронтмудын һардврт Хальмгин Салу мөртә цергин дивизин тускар му зәңг нань учрсн уга[4].

Өмн үзгин болн Ар Кавказин фронтмудын тодлврмудт Тең һолын көвәд 110-гч дивизин үзүлсн залу зөрмгин тускар, тер дотр дивизин сержант Э. Т. Деликовин шидрдцин тускар (1942-гч җилин июль сарин 30-д һарсн СССР-ин Деед Хүүвин Президиумин  (рус.) (хал. Зааврин туск зәңгиг Совинформбюро 1943 җилин март сарин 31-д) зәңглсмн, зуг СССР-ин НКВД-н бандитизмта ноолдана әңгин ахлач A. M. Леонтьев 1944-гч җилин август сарин 30-д наркомин дарук С. Н. Кругловд йовулсн «Бандитизмта, орһлдлһна болн Улан цергт орхас зуллһнта ноолдана кергүдин һурвн җилин 1941 җилин июль сарин 1-с авн 1944-гч җилин июль сарин 1 күртл) ашин тускар» илдклдән, ямр нег учрар зөрц «Ростов-на-Дону балһсиг харслһна бәрлдәнд 110-гч хальмг келн-улсин мөртә цергин дивизь үүмлдв. Олн дәәчнр орһлдв»[4].

Өдгә цагин тууҗчнрин тоолврар, дивизь «үүмлдв», «тарлдв», «бандмудт орв», «немшнрүр орв» гисн тодлврмудт үнн уга.

110-гч Салу Хальмг мөртә цергин дивизь цаараннь дәәлдәд, дарунь Ар Кавказин харслһнд орлцад, хөөннь зун һар Сарпулин, Хальмгин, Ростовин селәд болн балһсдын — Будённовск, Прасковеин, Петровскин (ода Светлоград), Винодельнин (ода Ипатово), Башантан (ода Городовиковск) болн нань чигн харслһнд дәәлдсмн[5].

Хөөннь 1942-гч җилин немш-румын цергин «A» багин дәврлһнд Хальмг АССР-ин ик зу һазриг (тавн улусмудиг, дәкәд һурвн улусин зәрм ормиг — оккупацд авад) эзлсмн[6].

Тер саамд оккупацд туссн һазрар немшнрин заллтын тогтацс бүрдәгдсмн, тер дунд хальмг мөртә цергин корпус  (рус.) (хал.[7][8][9], болн талдан полицейск, нань чигн шишлң тогтацс:

  • Элстд D-зондеркомандын 11а шишлң баг (талданар «Зондеркоманда Астрахань»), терүг гауптштурмфюрер СС Рольф Маурер һардсмн, бас терүнд дәәнә комендатур болн полковник Вольф һарддг партизанамудта ноолддг немшнрин шишлң әңг[10].

Хөөннь Хальмгиг эзлсн немшнр Хальмгин һазриг Кавказин Рейхскомиссариатин ханьд орулх шиидвртә бәәсмн[6]. Тер мет, Альфред Розенберг һарддг «Оккупацд авсгдн девсңгүдин Имперск министерствин» «хальмг әңгин» шиидврәр, 1942-гч җилд Берлинд «Хальмг келн-улсин комитет» (Kalmükisches Nationalkomitee) болн «хальмг хурл» тогтахар зуралҗасмн.

Немшнр эзлсн Хальмг АССР-ин һазрар полицд болн немшнрин талдан тогтацмудт бәәрн улсиг орулад бәәсмн[6].

Хальмг АССР-ин һазрт полицын дөңгвр әңг 1942-гч җилин август сарла тогтсмн, терүнд 800—900 күн орсмн (тер дунд 170 полицейск күн Элстд, наадкснь селәдәр церглсмн)[6]. [11], вермахтин хазгудын 1-гч дивизь[11][12] и «туркестанск легионд»[11]) болн талдан дәәллһнә цергүдин тогтацсд орсмн[13][14][15].

  • К. М. Александровин тоолврар, 1941—1945 җилмүдт Германин нацистнрин талд 5 миңһн шаху хальмгуд орсн бәәҗ[16]; по оценке С. И. Дробязко — до 7 тыс. калмыков[17].

Элстд үүлдҗ бәәсн «Абвергруппа-103» бәәрн улсиг эврәннь ханьдвн орулхар шиидсмн[18].

Хальмгудас тогтагдсн дәәчнрин әңгүд немшнрин объектмуд харлһна, патрулин цергт, немшнрин эзлчксн меҗәг харлһна, партизанмудта ноолдана кергүдт олзлгддг бәәсмн[19].

Дәкәд болхла талдан кергүдт, тер дунд:

  • пропагандын үүлдврмудт:
  • оккупацд туссн Элстд онц нәәрүлң «Сул һазр» нерлһтә газетиг (долан хонгин һурв һардг 16 000 экземплярар) болн «Теегин херд» (хальмг келәр) һарһдг бәәсмн[6];
  • хальмг үндсни комитет «Хальмаг» нерлһтә седкүл һарһсмн;
  • Хальмгин легионермудин төлә «Хальмг Дääч» орс болн хальмг келәр газет һарһдг болсмн;
  • 1943-гч җилин июль сарла Германин пропагандын үүлдврмүдин Дорд үзгин әңг Берлинә радио бүрдәһәд, «Винет» әңгд үүлдҗ бәәсмн. Нәәрүлгчәр П. Джевзинов тәвгдсмн, көдләчнрәр — С. Степанов, Б. Бембетов, Д. Чурюмов, С. Аршинов, С. Балданов. Радион невтрүлгсиг Хальмгин Дорд үзгин Министерствин көдләчнр С. Далантинов, Д. Ремелев, С.-Р. Меньков, А. Борманжинов, Х. Чурюмов, С. Кульдинов, С. Кульдинова, С. Бадминов, Н. Нембриков болн нань чигн улс белддг бәәсмн. Түрүн невтрүлг 1943-гч җилин августин 3-д хальмг келәр һарсмн. Терүнәс авн СССР-ин әмтнд нерәдсн невтрүлгсд немшнрин ханьд орад, теднә диилврт нилчән күргтн, гисн дуудвр зәңглгдсмн[20];
  • оккупантмудта түргн хамцлт (орчулач, старост, белдклин көдләч,…);
  • әәлдхәч, онц кергүдин үүлдәч, полицейск цергллтд дөңглч, хов зөөгч…[21]

Бас тер саамд темдглгхд, немшнрин дунд цол эзлсн улс дунд цаһан цергин цол эзлҗ йовсн хальмгуд бәәсмн — үлүрлхд, Элстин бургомистрин цолд Цуглинә Бембә орсмн[6]. 1942-гч җилин декабрь сарин эклцәр Элстүр немшнрин ханьд бәәсн цаһан цергин Балдна болн Балинә хойр улс Аһшиг болн Әәдрхниг эзлсн цагт «Хальмг правительствиг» һардхар ирсмн.

Немшнриг көөснә хөөн хальмгудын акслһна багмуд цаараннь үүлдҗ йовсмн, терүнд полицд Дорд үзгин легионермуд  (рус.) (хал. церглҗ йовсн, орһдулсн улс ордг бәәсмн[22].

1943-гч җилин март сарин 19-д Хальмг АССР-т үүлдҗ йовсн хальмгудын мөртә цергин корпусин 46 легионермудыг алсмн, 30 легионермудиг зевсгүдтәһнь бәрәнд авсмн, 334 күн эврә дурар орҗ ирсмн; тедн 7 пулемёт болн автоматмуд, 133 винтовкс болн 5018 сумн авч ирсмн. Теднәс нань Хальмг АССР-ин НКВД 303 кү бәрҗ авсмн (243 немшнрин дөңнәч, 28 германя агентмуд болн шпионмуд, 16 орһдсн улс болн бандитмуд, 25 күн «бас Советин йосна өмнәс дәврсн улс»)[23].

1943-гч җилин май сар күртл Хальмг АССР-ин һазрар бандитнрта ноолдан давулгддг бәәсмн, терүнә төлә НКВД-н 20 шишлң әңг тогтаһад, урднь көдлҗ йовсн бәәрн гарнизонмудт дөңг күргсмн. 1943-гч җилин август сард 23 банд, тер дотр 786 күн тоньлгдсмн (64 бандит алгдсмн, 381 — бәрәнд орсмн, 341 күн му йовдлмудас зааград, хәрҗ одсмн). Кирцәләд, 1943-гч җилин январяс ноябрь сар күртл бандитмудын банд 28 дәкҗ акслһна йовдлмуд учрасмн, РККА-н 28 цергчнриг алсмн. Советин йосна болн партин 35 кү алсмн, 18 дәкҗ НКВД-н багмудта ноолда татсмн (терүнд НКВД-н 12 көдләчнриг алад, 10 кү шавтасмн)[21]. 1943-гч җилин декабрин чилгчәр НКВД бандитмудын бандсиг тоньлһсмн. Болв, 4 багмуд ут тоодан 17 бандитмудта тер бийнь үүлдҗ йовсмн[24].

СССР-ин хальмгудын ик зунь немшнрин дөңнәчнр бәәсмн гисн тоолвр чик биш. Төрскән харсгч Алдр дәәнә диилврт хальмгуд ик тәвц орулсмн. Эдн Улан цергт дәәлдсмн, партизанмудын багмудт болн туршулын, диверсионн багмудт орлцад ик залу зөрмг үзүлсмн. 

  • Улан цергт 25 747 хальмгуд орсмн[24], тенд дәәнә эклцәс авн дәәлдҗ йовсмн, 9026[24] хальмг өмнәсн хаһцсмн, дәкәд 7458 бәрәнд орснас[24] 4326 күн[11] немшнрүр орҗ өгсн уга[24].
  • 1942-гч җилин ноябрь сарла хортна тылд орулҗ хайсн 220 күнәс 125-нь хальмгуд бәәсмн, тедн № 005 тойгта туршулын школд сурсн бәәсмн. Тедн хальмг партизанмудын җисәнд орлцад, хам-хоша һазрмудт чигн немшнрин өмнәс ноолда татад, кесгнь әмнәсн хаһцсмн[25].
  • мел Хальмг АССР-ин һазрар биш, СССР-ин нань чигн һазрар хальмгуд партизанмудын багмудт орлцҗ йовсмн М. А. Сельгиков РСФСР-ин Орловск муҗин Погарск районд партизанмудын жисәнд орлцсмн, Хоньна Михаил — Белоруссин ССР-ин Могилёвск муҗин Березинск района һазрт партизанмудын багд дәәлдҗ йовсмн, Меннә Нимгр болхла Н. Л. Мениев — УССР-т[26]).
  • Х. О. Бадмаев Югославин партизанмудын җисәнд, олн-әмтнә сулдхлһһна әәрмин  (рус.) (хал. 18-гч бригадт  (рус.) (хал.[27].

Улан цергт йовсн хальмгудын то[2]:

  • 1942 җилин июль сарин 1-д — 8740 күн.;
  • 1943 җилин январь сарин 1-д — 5906 күн.;
  • 1943 җилин июль сарин 1-д — 7306 күн.;
  • 1944 җилин январь сарин 1-д — 6667 күн.;
  • 1944 җилин июль сарин 1-д — 2351 күн.;
  • 1945 җилин январь сарин 1-д — 2233 күн.

Хальмг АССР-иг тоньллһн

1943-гч җилин декабрь сарин 27-д СССР-ин Деед Хүүвин Президиумин Тогтаврар «Хальмг АССР-иг тоньлһна болн РСФСР-ин ханьд Әәдрхнә муҗиг бүрдәлһнә туск» Уга Заавр һарсмн.

1944-гч җилд Хальмг АССР тоньлгдад, энүнә районмуд хаҗудк муҗгудар болн Сарпулин крайд орна. Городовиковск район болн Яшалтинск район (Степновск гиҗ хүврүлгдсмн) Ростовск муҗд орсмн. Элст балһсн (Степной нер авад) болн өөрхнд бәәх Приютненск район, Көтчнрә район, Хар Һазрин улус Целинн район, Үстин район, Приволжск улус, Лаганя район — Әәдрхнә муҗд орсмн. Баһ Дөрвдә район, Сарпинск улус — Сталинградск муҗд орсмн. Улусмудын, балһсдын, селәдин хальмг нерәдлһсиг орс нерәдлһсәр сольгдсмн.

1944-гч җилин март сарин 9-д Ростовск муҗин Хальмг район тоньлгдсмн. Терүнә һазриг Мартыновск, Романовск, Зимовниковск болн Пролетарск районмуд дунд салһсмн[28].

«Улусы» үүлдл

1943-гч җилин декабрь сарин 28-д № 1432/425сс тойгта «Хальмг АССР-т бәәх хальмгудыг туулһна туск» СССР-ин Олна комиссармудын Хүүвин тогтавр һарсмн. Терүнд хальмгудыг Алтайск болн Красноярск крайур, Омск болн Новосибирск муҗур туух даран болн тенд бәәршлх тускин бәрмтс заагдсмн[29].

Төмр хаалһин вагон. «Буйслhн болн босхмҗ» мемориальн комплексин нег әңг, Элст

Хальмгудыг цүллһнә учрнь тедн дәәнә цагт Советын йосна үүлдврмүдт харш үзүлсн йовдлмуд, Улан цергтә ноолда татсн йовдлмуд, эдниг цааҗла харһулад шоодврт орулҗах керг болв. Түрүн болҗ Хальмг АССР-т, Ростовин муҗин Хальмг районд бәәх улсиг болн дәәчнриг туусмн.

Хальмгудыг цүллһнә «Улусы» нерлһтә үүлдл 1943-гч җилин декабрь сарин 28 — 29 давсмн. Терүнд НКВД-н 2975 офицермуд болн өмннь карачай улсиг цүллһсн НКВД-н 3-гч мото-халһна полк орлцсмн. Үүлдлиг Ивановск муҗин УНКВД ахлач генерал-майор М. И. Маркеев  (рус.) (хал. залсмн[28].

Үүлдлин түрүн даранд 46 эшелонд 93 139 күн йовулгдсмн (26 359 өрк-бүлмүд). Тер саамд 750 бандитмудыг, бандмудын дөңнәч улс, полицейскар көдлҗ йовсн, немшнрт нөкд болҗ йовсн әмтн бәргдсмн[30].

Калмыцкий хотон. 1943. После выселения. Очир Кикеев. 1988 г.
Очир Кикеев. «Хальмг хотн. 1943. Хальмгудыг туусна хөөн». 1988 җил, зургин девскр, тосн[31]

1944-гч җилин январь сарла дәкәд 1014 күн йовулгдв. Одсн һазртан иигҗ бәәршлгдсмн: Омск муҗд — 24 325 күн, Красноярск крайд — 21 164, Алтайск крайд — 20 858, Новосибирск муҗд — 18 333 күн. Тюменск муҗд туссн ик зунь ар үзгин әңгүдәр орсмн — Ямало-Ненецк, Ханты-Мансийск болн Тобольск. Үвлин киитнлә болсн үүлдлин хаалһд олн улс көлдәд, харһннад үксмн. Бууҗ ирсн ормдан кесгнь гемнәд хорсмн.

1944-гч җилд талдан ормар бәәх хальмгудыг хәәһәд бас туусмн. Март сарин 25-д 2536 күн Ростовск муҗас Омск муҗур йовулгдсмн, июнь сарин 2-4-д 1178 күн Сталинградск муҗас Свердловск муҗур туугдсмн.

Дәәлдҗ йовсн хальмгудас ахлачнр болн төршлин халхар йовсн улсиг фронтас болн цергин сурһуляс сулдхад Западно-Сибирск болн Среднеазиатск военн округур йовулад, дарунь цергәс һарһсмн[32]. Тер бийнь, хальмг дәәчнр цаараннь дәәлдәд йовсмн (1944 җилд СССР-ин цергт 2351 хальмгуд, 1945 җилд — 2205 хальмгуд, тер саамд 1944—1945 җилмүдт хальмг нерән соляд геедрсн хальмг цергчнриг тоод орулҗ чадсн уга. Хальмг нерән эс сольсн хальмг дәәчнр цергәс буулһгдад бас цүллһнд орсмн[11] — 1944-гч җилин январь сарин 13-д һарсн Улан цергин 8-гч әңгин ахлач генерал-майор И. Смородинцевин закврар[26].

Хальмг офицермудын болн цергчнриг Әәдрхнүр йовулад, офицермудиг НКВД Ташкентур болн Новосибирскур йовулсмн, салдсмудиг болхла Пермск муҗд Широковск ГЭС тосхлтд йовулсмн[33]. Хальмгуд көдләд, җалвмавдг бәәсмн[34].

Хальмг залута гергчүд бас цүллһгдсмн, зуг хәр келн-улст мордсн хальмг күүкд улсиг көндәҗ уга.

1944-гч җилд Киргизин ЦК КП(б) негдгч сегләтр т. Вигов СССР-иг НКВД-д бичг орулад, сарт-хальмгудыг сулдтха гиҗ үрвр кесмн. Терүнә дару 1944 җилин сентябрь сарла 49 Улан цергин дәәчнр, сарт-хальмгудыг Уральск военн округд орулсмн, наадкснь болхла цергәс сулдхсмн. Теднлә хамдан миномётчик И. П. Очига (хальмг, Казахск ССРин Алма-атинск муҗин Сарканд балһсна бәәрн күн) сулдхгдсмн[26].

1944-гч җилин чилгчәр дәәнд Одар ачлгдсн хальмгуд-дәәчнр Широковск ГЭС-ин тосхлтас сулдхгдад өрк-бүлмүднь бәәх һазрмудар йовулгдсмн[26].  

Дарунь болсн йовдлмуд

1943-гч җилин октябрь сарин 14-д һарсн СССР-ин СНК-н шиидврәр Наркомземин ханьд хальмгудын 23541 эдл-ахус, 120 622 толһа мал үлдсмн. Хальмгин колхозникуд ут тоодан 173 толһа мал үлдәсмн, терүнәс — 80 миңһн бод мал, 10 400 хөд, 9 миңһн толһа көдлмшч мал. Орста өсксн колхозмуд малан бийдән үлдәсмн, мел хальмгуд өсксн малыг Украинск ССР-т болн талдан хам-хоша бәәх РСФСР-ин муҗар йовулгдсмн. Зуг малыг хәләдг улс уга болснас, кесгнь үкәд хуурсмн.

1953 җилин январь сарин 1-д СССР-ин субъектмудар бәәсн «шишлң селәллһнә улс» хальмгудын то

Дәәнәс орһдсн цергчнр, зәрмнь командирмудтаһан гертән хәрҗ ирәд бандитнрин багмуд тогтасмн. 110-гч дивизяс орһдсн улс, Улан цергт орхас зулсн улс бәәрн улсин болн колхоз-совхозмудин малыг хулхалад, булаһад, немшнрт тууһад орулсмн.

Шин ормдан орсн хальмгуд кесг дәкҗ зулхан хәәсмн. 1944-гч җилин хаврар улс олар зулцхасмн: 1944-гч җилин май сарин эклцәр 30 тиим йовдлмуд учрсмн, июнь сарин 1 шинд тоолсар, 246 күн зулҗ (теднәс хөөннь 133 күн бәргдҗ), дәкәд 51 зулхар седсн улсиг бәрҗ авч[35].

Дәкәд болхла цүллһсн зәрм улс йос эвдәд, шаңһа улсиг алх йовдлмуд һарһад йовсмн[35]. Советин йосна өмнәс дәврсн болн дуудвр тархасн йовдлмуд бас тодлгдсмн[36].

  • 1944-гч җилин эклц сармудт Германя төлә дуудврмуд һарһад бәәсмн («1944-гч җилин зунар Германя церг СССР-иг диилх», терүнә хөөн хальмгуд «хальмгудыг цааҗла харһулсн улсин әмтнәс ата-марһа авх»)[36].
  • терүнәс нань Японя төлә дуудврмуд һарһад бәәсмн (Г. Кедеев брлн Д. П. Пюрвеев «Дорд үзгәс японь улсин дәарлһ күләтн», тедн РККА-г диилх, әдл бәәдтә болн нег шаҗнта хальмгудыг көндәшго), зуг тедниг күн соңссн уга[36].
  • 1944-гч җилин чилгчәр Великобританин болн США-н талас дөңг ирх, гисн зәңгс тархагдсмн (старостар көдлҗ бәәсн Лариев, гелң Джамбин Наәәмн, инженер Хочинов, колхозин көдләч Б. Коленкаев болн нань улс тер нутгсин цергүд «СССР-иг дарх» и «советин йосна правительствд эврә уха зааҗ өгх», гиҗ тоолҗасмн)[36].

Аштнь, 1944 җилин декабрь сарла йос эвдсн болн советин йосна өмнәс харш йовдлмуд учрасн төләд 188 күн бәрәнд орсмн, оперативн тоод 1661 цүллһгдсн хальмгуд орулгдсмн[35].

1944-гч җилин декабрь сарла бүрткврт 87 753 хальмгуд бәәсмн, теднәс оперативн тоод 1661 күн орсмн (35 Улан цергәс орһдсн улс, 20 старостар көдлҗ йовсн улс, 41 гелңгүд, 41 полицд көдлҗ йовсн улс, 619 төрскән урвгч, оккупантмудт дөңглсн улс, 905 советин йосна өмнәс дәврсн улс)[11].

1944-гч җилин декабрь сарин 30-д СССР-ин Деед Хүүвин Президиумин «Дәәнә промышленностяс эврә зөргәр зулад, дарунь терүндән хәрү ирсн улст амнисть өглһнә туск» Заавр һарад, 1945-гч җилин февраль сарин 15 күртл дәәнә бүрдәцстән хәрү орсн улсиг шоодврас сулдхсмн[37]. 1945-гч җилин май сарин 9-д амнистин зәңг һарсна дару шоодврла харһсн кесг хальмг спецпереселенцмуд сулдхгдсмн[26].

1945 җилин май сарас авн — 1946-гч җилин август сар күртл немшнриг дахад зулсн 3 миңһн улсас 2318 хальмг улс СССР-ур хәрҗ ирсмн. Тедн дундас оккупантнрт церглҗ йовсн улсиг болн теднә элгн-садн улсиг илдксмн[11].

1946-гч җилин март сарин 5-д «Уинстон Черчиллин фултонск келлһнә» хөөн хальмгудын дунд Великобританин, США-н орн-нутгуд СССР-ур дәврәд, СССР-иг дарсна дару хадьмгуд сән җирһл эдлх, гисн зәңг тархагдсмн[36].

1947-гч җилд бүрткврт 91 919 хальмгуд тодлгдсмн, әмнәсн хаһцсн, өңгрсн (көгшрәд чигн) хальмгудын то цүллһнә эклцәс авн 16 017 күн болсмн[38].

1948-гч җилин март сарла оперативн тоод 2667 хальмгуд бәәсмн (1237 төрскнә урвгч улс, оккупантмудын дөңнәнр болн 1426 советин йосна өмнәс дәврсн улс)[11].

1948-гч җилин ноябрь сарин 26-д СССР-ин Президиумин Деед Хүүвин «Төрскән харсгч Алдр дәәнә цагт Советын Союзин хол һазрур туугдсн улс бәәршлүлсн ормас зулснд өгх йосна шоодврин туск» Зааврт цүллһнд орсн келн-улс урдк һазрурн хәрү хәрх зөв кезә чигн авшго, гиҗ келгдсмн. Ирсн бәәрнәсн зулсн улсиг 20 җилин каторгд орулх, гиҗ тер Зааврт келгдсмн.

Тер цагт хальмгуд дунд төрлһн зөвәр баһрсмн.

1944-1952-гч җилмүдт төрсн болн өңгрсн шишлң селәллһнә хальмгудын то
Җилмүд Төрсмн Өңгрсмн
1944 г. 351 11 717
1945 г. 351 3735
1946 г. 628 2187
1947 г. 757 2358
1948 г. 1135 2766
1949 г. 2058 1903 
1950 г. 2914 2257
1951-1952 г. 4242 3104
Всего 12436 30027

СССР-ин НКВД-н шишлң селәллһнә әңгин тодлврар, 1950-гч җилд 77 943 хальмгуд тодлгдсмн (цүллһнә йовудт төрсн улста хамдан)[39].

«Шишлң селәллһнә улс» партьд болн комсомолд орх зөвән геесн уга: РСФСР-ин Омск болн Тюменск муҗд 1944-гч җиләс авн 1954-гч җил күртл ВКП(б)-н зергд 28 хальмгуд орсмн[40].

1954-гч җилин июль сарла шишлң селәллһнә улс (тер дунд хальмгуд) профсоюзд орх зөвән шинәс авсмн[41].

Цүллһнә цагт хальмгудын хорадсна то йилһрңгү болна:

  • «Хальмг улсин Санлын дегтрт», хальмг келн-улсин то бәәсн ут тооһасн өрәлдснәс үлүгдҗ хорагдв, гиҗ келгдҗәнә[42].
  • Н. Л. Жуковскаян тодлсар, «даҗргдад үксн хальмгудын то ут тооһасн 1/3 әңг тогтавв»[43].

1959-гч җилд СССР-т болсн олн-улсин то бичлһәр  (рус.) (хал., 1959-гч җилд СССР-т 106 606 хальмгуд бәәсмн, хөөннь эднә то өсәд йовсмн[43].  

Цеврллһн

1955-гч җилин сентябрь сарин 17-д СССР-ин Деед Хүүвин Президиум «1941—1945 җилмүдт Төрскән харсгч Алдр дәәнә цагт оккупантмудта хәрлцсн улст амнисть өглһнә туск» Заавр батлҗ авсмн, терүгәр дәәнә цагт оккупантмудта хәрлцсн улс сулдхгдсмн, (тер дунд ахлҗ йовсн улс, немшнрт церглҗ йовсн, жандармерийд, полицд болн онц бүрдәцсд көдлҗ йовсн улс) зуг карательмуд, әмтиг зоваҗ алсн улсиг амнистьд орулсн уга.

1956-гч җилин март сарин 17-д СССР-ин Деед Хүүвин Президиумин заавр, оперативн тоод бәәсн, Дотр кергүдин бүрткврт бәәсн хальмгудыг өрк-бүлмүдтәһнь сулдхад, зуг урднь бәәсн һазрур хәрү хәрх зөв өгсн уга[44].

1957- гч җилин февраль сарла СССР-ин Деед Хүүвин Президиумин 1957-гч җилин январь сарин 9-д һарһсн «РСФСР-ин ханьд Хальмг автономн муҗ тогталһна туск» Заавриг СССР-ин Деед Хүүв батлсмн. 1958-гч җилд Хальмг АССР хәрү бүрдәгдсмн.

Дәәнә цагт оккупантмудта хәрлцсн улсиг онц хәләҗ шоодврла харһулсмн.

  • тиигәд, 1968 җилд Элстд 4 хальмг күн ил зарһд орулгдсмн, тернь С. А. Коноков (1942-гч җилин зунар Улан цергиг 110-гч мөртә дәәчнрин дивизяс хорһдад, декабрь сарла Хальмг мөртә дәәчнрин корпуст орсмн), Ш. Б. Мукубенов (Б. Огдоновин дәәчнрин әңгд орад, дарунь Хальмг мөртә дәәчнрин корпуст орсмн), Б. И. Хаджигоров (түрүләд «туркестанск легионд» орад, дарунь Хальмг мөртә дәәчнрин корпуст орсмн) болн С. А. Немгуров (дәәнә өмн советск милицд көдлҗ йовсмн, зуг дарунь Теңгин хазгудын вермахтын 1-гч полкд орсмн, хөөннь Хальмг мөртә дәәчнрин корпуст орсмн)[45][46][47].
  • 1968-гч җилд СССР-т зуульчлад ирсн бельгийскийин иргн, хальмг күн Ермак Лукьянов бәргдсмн[48] 1940-гч җилд советск-финск дәәнд орад финн дәәчнрин бәрәнд орсмн, дәәнә хөөн СССР-ур ирсн уга. Францур одад, 1943-гч җилд Хальмг мөртә дәәчнрин корпуст орад, эскадрона командир болад, дәәнә хөөн Бельгийин иргн болсмн. Седклин гемтә болад, психиатрическ эмлңд бәәсмн[49]. 1983-гч җилин июль сарин 8-д Элстд болсн дәәнә трибунал Е.Лукьяноваин кергиг хаһлад, РСФСР-ин ст.64 УК тогтаврар хаһад алх шиидвр авсмн[50] 1984-гч җилин май сарин 14-д Элстд Ермак Лукьяновиг хаһад алсмн[51] Бельгийск иргниг алсн йовдл Бельгийин болн талдан Деед үзгин орн-нутгудын төршлчнриг үүмәдүлсмн.

Цүллһнд туссн хальмгудын эрлһст Европин конвенц өгсн буцлт

Европин конвенциг  (рус.) (хал. эвдсн учрар, 2012—2013 җилмүдт Әрәсә хальмг улст моральн хорлт эс хәрүлснә төрәр туугдсн хальмгудас болн теднә элгн-саднас 2 миңһн шаху эрлһс орулгдсмн. Болв, ЕСПЧ тер эрлһсиг буцлад, 2013-гч җилин март сарин 14-д онц пресс-релиздан нань тиим эрлһс зөвшәлһшго, гиҗ зәңглсмн[52]:

Әрәсә хальмг келн-улсиг төршлин дарҗрлтд тусхаснд гемнҗәх хальмгуд орулсн зарһ-зергүдт үнн уга.

2012-гч җилин ноябрь сарас авн Күмни зөвин Европин Зарһд  (рус.) (хал. (ЕСПЧ) Хальмг Таңһчин бәәрн 2,716 күүнәс эрлһс орсмн.

Цаас орулсн хальмг келн-улсин герчлтәр, 1940-гч җилмүдт тедниг болн өөрхн улснь советин йосн төршлин халхар цааҗла харһулсмн. Әрәсән йосн тер улсиг төршлин репрессин генүләчнрин то тоод орулад, теднд Әрәсән шаңгин ниигмин гөңглт нерәдсмн.

Хальмгуд Әрәсән шаңһд моральн хорлт хәрүлтхә, гисн эрлһс орулсмн. Зуг Әрәсән зарһс тедн йосна дигт орҗахш, гиһәд зөвшәлл өгсн уга.

Европин конвенцин 6-гч статьян арһар болн күмни зөвин N 1-гч Протоколар, Әрәсән зарһс моральн хорлтын авх зөв эс өгчәх төрәр хальмгуд шинәс эрлһс орулсмн.

Ода цагт ЕСПЧ 108 тиим эрлһс хәрүлсмн. Зарһин ашар, эрлһс Конвенцин чинртә ирлцҗәхш. Хөөннь ирсн тиим эрлһс бас зөвшәлгдшго…

Санл

  • 1989-гч җилин ноябрь сарин 14-д СССР-ин Деед Хүүв цүллһнд туссн хальмгудын болн талдан СССР-ин келн улсиг «сталинск дигин хәргс төсв» гиҗ нерәдсмн[53]. 1943—1944 җилмүдт цүллһнд туссн хальмгудт һаруһнь хәрүлх закас хөөннь һарсмн[43]
  • 1991-гч җилин апрель сарин 26-д РСФСР-ин № 1107-1 тойгта «Репрессьт туссн келн-улсиг цеврллһнә туск» Закан һарсмн. 4-гч статьяд репрессин генүләчнрин цеврллһнд харш болсн улс шоодврт орх, гиҗ келгдҗәнә[54].
  • 2004-гч җиләс авн декабрь сарин 28 — Хальмг улсин цүллһннә генүләчнрин Санлын Өдр гиҗ тодлгдна[55]. Эн өдр Хальмг Таңһчд амрлһна өдр зарлгдсмн.

 

Темдглл

  1. ↑ Президиума Верховного Совета СССР. Указ Президиума Верховного Совета СССР от 9 января 1957 г. "Об образовании Калмыцкой автономной области в составе РСФСР" (рус.). Дата обращения: 18 Хулһн сарин 2025.
  2. ↑ 1 2 Безугольный А. Ю. Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.) // Б.и.. — М., 2019. — С. 592.
  3. ↑ Приложение № 1 / НКВД-МВД СССР в борьбе с бандитизмом и вооруженным националистическим подпольем на Западной Украине, в Западной Белоруссии и Прибалтике (1939-1956). xliby.ru. Дата обращения: 21 Хулһн сарин 2025. Архивировано 17 Лу сарин 2020 года.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 Максимов К. Н. 110-я oтдельная калмыцкая кавалерийская дивизия в военной истории Калмыкии // Вестник Калмыцкого института гуманитарных исследований РАН. — 2011. — № 1. — С. 48—55. — ISBN 2619-0990. Архивировано 6 Мөчн сарин 2020 года.
  5. ↑ Заярный С. А., Очиров У. Б. «Разбежавшаяся» 110-я Калмыцкая кавдивизия: реальность войны и исторический миф // Новый исторический вестник. — 2018. — № 4 (58). — С. 34—62. — ISBN 2072-9286. Архивировано 20 март сарин 2020 года.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 д. ист. н., проф. К. Н. Максимов. Установление оккупационного режима нацистов в Калмыкии (август — декабрь 1942 г.) // журнал «Российская история», № 1, 2012. стр.116-130
  7. ↑ Калмыцкий кавалерийский корпус. Дата обращения: 21 Хулһн сарин 2025. Архивировано 21 Һаха сарин 2020 года.
  8. ↑ Калмыцкий легион СС: как мог измениться ход Великой Отечественной, если бы у него всё получилось. Дата обращения: 21 Хулһн сарин 2025. Архивировано 28 Бар сарин 2021 года.
  9. ↑ Калмыцкий кавалерийский корпус. Дата обращения: 21 Хулһн сарин 2025. Архивировано 6 Һаха сарин 2019 года.
  10. ↑ В. И. Пятницкий; И. Г. Старинов, 2005, с. 16.
  11. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 д. ист. н., проф. К. Н. Максимов. Советские калмыки на фронтах Великой Отечественной войны и в депортации // журнал «Вопросы истории», № 6, 2012. стр.77-92
  12. ↑ В. И. Пятницкий; И. Г. Старинов, 2005, с. 66.
  13. ↑ үлгүрлхд, немшнрин төлә дәәлдснә төләд 10 җилдән цааҗд орсн Эренцен Мукаевич Басанов келсәр, 1943—1945 җҗ. люфтваффе аэродромин харслтын авиаполкд церглҗ йовсмн
    Дака Алексеев. Если бы не ржавый гвоздь… // газета «Элистинский курьер», № 45 (52) от 26 ноября 2009. стр.1, 9
  14. ↑ 1941-гч җилин октябрь сарин 13-15-д Днепропетровск балһсна Ботанического садт бәәрн улсиг хаҗ алсн 314-гч полицейскин батальона, жандармерийин, бәәрн полицин әңгд немш, латыш болн хальмг улс бәәсмн
    Днепропетровск // Холокост на территории СССР: энциклопедия / гл. ред. И. А. Альтман. М., РОССПЭН, «Научно просветительский центр „Холокост“», 2009. стр.272-273
  15. ↑ 1945-гч җилин май сарин 28-д Драва һолын көвәд капитуляцд ирсн СС-ин Ар Кавказин дәәчнрин әңгд, СС-ин 15-гч хазгудын мөртә цергин корпуст болн Хазгудын орнд Британя 8-гч әәрмин цергчнр 22 хальмгудыг бәрҗ авад Шпиталь балһснур йовулад, хөөннь СССР-ур йовулсмн
    Между Россией и Сталиным. Российская эмиграция и Вторая мировая война / ред. С. В. Карпенко. М., изд-во РГГУ, 2004. стр. 331
  16. ↑ Виктор Байгужаков. Большое интервью Кирилла Александрова. Архивная копия от 17 Мөрн сарин 2021 на Wayback Machine // Исторический дискуссионный клуб. 12 марта 2010.
  17. ↑ С. И. Дробязко. Под знамёнами врага. Антисоветские формирования в составе германских вооружённых сил, 1941—1945 гг. М., изд-во «ЭКСМО», 2004. стр.524
  18. ↑ С. Г. Чуев. Спецслужбы Третьего Рейха. (кн.1). СПб., издательский дом «Нева», 2003. стр.65
  19. ↑ В. И. Пятницкий; И. Г. Старинов, 2005, с. 16—18.
  20. ↑ д. ист. н., проф. К. Н. Максимов. Деятельность эмиграции по привлечению калмыков в союзники нацистов в годы Второй мировой войны: иллюзии и реальность // Народы юга России в отечественных войнах: материалы Международной научной конференции (6-7 сентября 2012 г., Ростов-на-Дону) / отв. ред. акад. Г. Г. Матишов. — Ростов н/Д: изд-во ЮНЦ РАН, 2012. стр.153-159
  21. ↑ 1 2 НКВД-МВД СССР в борьбе с бандитизмом и вооруженным националистическим подпольем на Западной Украине, в Западной Белоруссии и Прибалтике (1939—1956). М., Объединённая редакция МВД России, 2008. стр.525-527
  22. ↑ В. И. Пятницкий; И. Г. Старинов, 2005, с. 278—288.
  23. ↑ Записка В. Н. Меркулова И. В. Сталину, направленная ЦК ВКП(б) о ликвидации шпионов, диверсантов и немецких пособников в освобожденных районах. 19.03.1943.
  24. ↑ 1 2 3 4 5 д.ист. н., проф. К. Н. Максимов. Мифы доктора Долля // «Военно-исторический журнал», № 3, 2011. стр.29-33
  25. ↑ В. И. Пятницкий; И. Г. Старинов, 2005, с. 65.
  26. ↑ 1 2 3 4 5 «9 мая 1945 г. многие попали под амнистию, беглецов освободили из заключения»
    Прасковья Алексеева. Широклаг — продолжение трагедии. // газета «Калмыкия сегодня», № 76 от 27 декабря 2013. стр.1, 3
  27. ↑ Г. Жиляев. Записки партизана. Баку, 1957
  28. ↑ 1 2 А. А. Ткаченко. История депортации народов России. Архивная копия от 14 Хөн сарин 2012 на Wayback Machine // «Демоскоп Weekly», № 147—148, 23 февраля — 7 марта 2004 (полностью опубликовано в Российском демографическом журнале № 1 2002, с. 58-65)
  29. ↑ Постановление СНК № 1432/425сс о выселении калмыков, проживающих в Калмыцкой АССР. Дата обращения: 21 Хулһн сарин 2025. Архивировано 16 Лу сарин 2017 года.
  30. ↑ М. И. Семиряга. Коллаборационизм. Природа, типология и проявления в годы Второй мировой войны. М., РОССПЭН, 2000. стр.466
  31. ↑ Калмыцкий хотон. 1943.  После выселения.  Очир Кикеев  1988 (рус.). Персональный сайт художника О.Кикеева.
  32. ↑ Ю. О. Оглаев. Калмыцкий народ на завершающем этапе Великой Отечественной войны (январь 1944 — май 1945 г.) // Сибирь: вклад в Победу в Великой Отечественной войне. Сб. статей II Всероссийской конференции. Омск, изд-во ОмГПУ, 2001. стр.84-87
  33. ↑ Бугай. Операция «Улусы». стр. 39
  34. ↑ «Цүллһсн келн-улс…цуг Советск улста әдл, дәәнә цагин дараһар көдлҗ чадх, терүндән җалв авч чадх йоста бәәсмн»
    Л. П. Белковец. Правовые аспекты национальной политики СССР в годы Великой Отечественной войны и в первое послевоенное десятилетие // «Государство и право», № 5, 2006
  35. ↑ 1 2 3 канд. ист. н. Ф. Л. Синицын. Инициативная группа бывших руководящих работников Калмыцкой АССР и её усилия по освобождению калмыцкого народа из спецпоселения (1944—1956 гг.) // журнал «Российская история», № 2 (март-апрель) 2011. стр.125-141
  36. ↑ 1 2 3 4 5 Ф. Л. Синицын. Политические настроения депортированных народов СССР, 1939—1951 гг. // журнал «Вопросы истории», № 1 (январь) 2010. стр.50-70
  37. ↑ Сборник документов по истории уголовного законодательства СССР и РСФСР 1917—1952 г.г. М., 1953. стр.425
  38. ↑ М. И. Семиряга. Коллаборационизм. Природа, типология и проявления в годы Второй мировой войны. М., РОССПЭН, 2000. стр.470
  39. ↑ Иосиф Сталин — Лаврентию Берии: «Их надо депортировать…»: Документы, факты, комментарии / вступ. ст., сост., послесл. Н. Бугай. — К.: Российская история. 1992.
  40. ↑ А. С. Иванов. Коммунисты-калмыки на спецпоселении (на материалах Омской и Тюменской областей) // «Омский научный вестник», № 4 (99), 2011. стр.21-25
  41. ↑ Постановление Совета Министров СССР № 1439-649с от 5 июля 1954 г. «О снятии некоторых ограничений в правовом положении спецпоселенцев»
  42. ↑ Ссылка калмыков: как это было. Книга памяти ссылки калмыцкого народа, т. 1, Элиста, 1993[уточнить]
  43. ↑ 1 2 3 «В 1943 К. … подверглись насильственной депортации в р-ны Сибири, Ср. Азии, Казахстана, Алтая, продлившейся более 13 лет. Её следствие — гибель более 1/3 части народа»
    Н. Л. Жуковская. Калмыки // Народы России: энциклопедия / гл. ред. В. А. Тишков. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. стр.178-191
  44. ↑ Указ о снятии ограничений в правовом положении с калмыков и членов их семей, находящихся на спецпоселении Подлинник. Машинописный текст, подписи К.Е. Ворошилова, Н.М. Пегова - автографы. (рус.). Лидеры Советской эпохи. Дата обращения: 11 Хөн сарин 2022. Архивировано 16 Һаха сарин 2020 года.
  45. ↑ Преступников — к суровому ответу. // «Советская Калмыкия» от 5 января 1968.
  46. ↑ Клубок преступлений распутывается. // «Советская Калмыкия» от 18 января 1968.
  47. ↑ Суд продолжается. // «Советская Калмыкия» от 17 февраля 1968.
  48. ↑ Дело Ермака Лукьянова «Вести из СССР» (1982, 16-3) 31 августа 1982 (рус.).Архивная копия от 14 Ноха сарин 2020 на Wayback Machine.
  49. ↑ Анджей Соляк. Калмыки Отто Долля («Polonia Christiana», Польша), 21 апреля 2013 г. Архивная копия от 26 Ноха сарин 2013 на Wayback Machine
  50. ↑ «Вести из СССР» (1983, 13/14-8) 31 июля 1983. Архивная копия от 14 Ноха сарин 2020 на Wayback Machine.
  51. ↑ 15 июня 1984 (N 11) — Вести из СССР. Дата обращения: 21 Хулһн сарин 2025. Архивировано 14 Ноха сарин 2020 года.
  52. ↑ О подписях Ryngielewicz, калмыцких репрессированных и сокращении p.p. Дата обращения: 21 Хулһн сарин 2025. Архивировано 14 Мөчн сарин 2021 года.
  53. ↑ Декларация ВС СССР ОТ 14.11.1989 «О признании незаконными и преступными репрессивных актов против народов, подвергшихся насильственному переселению, и обеспечении их прав». Дата обращения: 21 Хулһн сарин 2025. Архивировано 8 март сарин 2012 года.
  54. ↑ Закон РСФСР от 26 апреля 1991 г. N 1107-I «О реабилитации репрессированных народов» (с изменениями и дополнениями). Дата обращения: 21 Хулһн сарин 2025. Архивировано 27 март сарин 2019 года.
  55. ↑ Закон Республики Калмыкия от 13 октября 2004 г. N 156-III-З «О праздничных и памятных днях в Республике Калмыкия» (с изменениями от 16 октября 2006 г.

 

Утх-зокъял болн

  • Записка НКВД СССР в Государственный комитет обороны СССР № 685/Б от 16 августа 1943 г. о целесообразности выселения с территории Северного Кавказа и Калмыцкой АССР немецких пособников, бандитов и антисоветски настроенных лиц (АП РФ, ф. 3, on. 58, д. 178, л. 56.)
  • Бугай Н. Ф. Операция «Улусы». Элиста, 1991.
  • Убушаев В. Б. Калмыки: выселение и возвращение. Элиста, 1991.
  • Ссылка калмыков: как это было. Книга памяти ссылки калмыцкого народа, т. 1, Элиста, 1993
  • Балакаев Алексей. Тринадцать дней, тринадцать лет. Элиста, 1995
  • Максимов К. Н. Трагедия народа. Репрессии в Калмыкии в 1918—1940-е годы. М., 2004
  • д. ист. н., проф. Д. В. Гаврилов. Двойные стандарты в оценке внутренней политики стран антигитлеровской коалиции в годы Второй Мировой войны // «Военно-исторический журнал», № 1, 2012. стр.3-9
  • В. И. Пятницкий; И. Г. Старинов. Разведшкола № 005/История партизанского движения. — М.; Минск: ООО «Издательство АСТ»; «Харвест», 2005.

 

"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Хальмгудыг_цүллһн&oldid=319723" халхас авсн