Хальмг цәәһин өдр
| Хальмг цәәһин өдр | |
|---|---|
 Хальмгуд цә уух цагт | |
| Бәәһүлгдснь | 2011 җилин май сарин 31 |
| Темдглгднә | Хальмг Таңһч |
| Кедгнь | Май сарин һурвдгч долан хонгин бембә өдр |
Хальмг цәәһин өдр (орс. День калмыцкого чая) — Хальмг Таңһчин хальмг үстә цәәд зөрүлсн үндсни байр. Җил болһн май сарин һурвдгч долан хонгин бембә өдрт темдглгддг[1].
Түүк
Хальмг улсин улмҗллыг, заңшлыг, авц-бәрциг хадһлх, сергәх зөрлһәр Хальмг Таңһчин Улсин Хурл 2011-гч җилин май сарин 31-д "Хальмг цәәһин өдр" темдглхиг зөвшәрҗ, 2004-гч җилин октябрь сарин 13-а «Хальмг Таңһчин байрин болн санлын өдрмүдин туск» хуулин 1-гч зүүлд немлт орулв. 2011-гч җилин июнь сарин 2-т Хальмг Таңһчин Толһач Орлов Алексей байриг батлсмн.
Түрүн болҗ «Хальмг цәәһин өдриг» 2012-гч җилин май сарин 19-д темдглв. Тер цагас авн өдгә күртл җил болһн май сарин һурвдгч долан хонгин бембә өдрт темдглгднә.
Хальмг цәәһин туск домг
Олн төрлин амн үгин үүдәврин тускар кесн ном-шинҗллтс дунд домгин шинҗллт болн заң-үүллә залһлдана туск седв өвәрцәрн йилһрнә. Үлгүрлхлә, Цаһана үүдлин туск болн хальмг цәәһин туск үүдәврмүд йир соньн болсн деерән отг, әәмг болһнд эврә өвәрц шинҗтә болна. Хальмг цәәһин туск домг өөрднр бәәсн цуг нутгудар келгднә. Зуг һазр-һазрар цәәһин туск домгуд аһулһарн болн бүтцәрн әдл биш, болв әдл биш домгудт өөрдин әдл нег заңүүл даңгин харһна. Шинҗәңгин болн Хальмг һазрт хальмг цә хамгин күндтә ундн гиҗ тоолгдна. Тернь күүнә өдр бүрин җирһлд тохрад, олн янзин домг үүдсн болҗана. Үсәр үслҗ чансн агта, өткн, зандн улан цә күн болһна җирһлд туста болсарн, теднә җиһлин ут хаалһд дурлҗ эдлдг идән болҗ, мөңкин келмҗ болснь учрта. Тер учрнь — цәәһин туск домгуд өөрднр бәәсн нутгудар тарад, эврә өвәрцтәһәр үй залһҗ келгдн делгрсн болдг.
Хальмг цәәһин туск тууҗ
Эрт урд цагас авн хальмг амн зокалд хадһлгдҗ ирсн нег цәәһин туск домг энд дурдҗ үзүлий:
«Кезәнә, әмтн үүдәд, төрәд һарсн цагла цуһарн үсн, чигән, тосн, әәрг, боз ууһад, идән теҗәлән авдг бәәҗ. Темә өскәһәд, мөр өскәһәд, үкр өскәһәд, хө өскәһәд, яма өскәһәд йовдг бәәҗ. Мах гидг юм дуусн иддго бәәҗ, түрү өлн бәәҗ.
Нег цагин аңхнд лам күн бәәҗ. Эн лам ухалад, әмтиг дүүрң, цадхлң, ханлһта бәәдгинь хәәһәд, хальмг һазрт цә урһахар номд орв. Арвн хонгтан сууһад, өдр, сө уга ном давтад суув.
Арвн хонг суучксн цагла өрүн өрүһәр нег Цаһан гидг нертә гергн орҗ ирв. Лам номан төгсәһәд:
— Менд, Цаһан, — гиҗәнә.
— Менд!
— Цаачн юн үзгднә, юн соңсгдна?
— Юмн уга, — гинә. Тиигәд келәд, зогсчаһад, одак гергн һарад йовҗ одв.
Ламин зергәс дәкәд арвн хонгар номан давтад орв. Арвн хонгтан сууһад, номин кевд бәәв. Дәкәд нег өрүн номин цаг деер гергн күн орҗ ирв. Номан зогсаһад, лам сурҗ бәәнә:
— Менд, Саңге!
— Менд!
— Цаачн юн үзгднә, юн соңснгдна?
— Күн үзгдхмн, юн соңсгдхмн юмн уга, — гиҗ келәд, зогсчаһад, гергн һарад йовад одв. Лам уха гүүлгәһәд, ухалад санҗана: «Мууха юмб, угад оршн гиҗәхмби? Би ода хөрн хонгтан ном кеһәд, давталд суучкув», — гиһәд санад, дәкәд арвн хонгар ноин давталд орв. Арвн хонгтан сууһад оркв. Бас нег өрүн нарн һарсна хөөннь арвн хойрта Манҗ орҗ ирҗәнә. Ламин зергәс номан төгсәҗәһәд:
— Манҗ, мендвтә! — гиҗәнә.
— Менд!
— Ю соңсвч, ю үзвч?
— О, — гиҗәнә Манҗ, — эн нарн һарх үзг, эн ташу кевтән ху цецгә болҗ одв — улан, шар, көк цецгә урһад бәәҗ. Хәләхлә, дегд сәәхн.Лам: — Амнчн яһсн сәәхн юмб, ут нас, бат кишг эдлх бол! — гиһәд зәрлг болҗана. Манҗ һарад йовҗ одв. Ламин зергәс арднь номан әәлдәд төгсәһәд, сәәхн йөрәл тальвад төгскв.
Тегәд кесг хонад цецгә хатад, унад, әмтн хамг цуглрад: «Эн юн гидг юмн һазрас урһсн болхв эн?» — гиһәд, утхарн тәәрәд, сүктәнь сүкәрн тәәрәд, авч ирәд хагсаһад, ус буслһад, уснд одак цәәһән тәвәд, тернь будг болад, үсләд, тослад, хальмг әмтн тас ууһад, идәд, тиигәд дүүрң, цатхл ханлтта болад бәәһәд бәәҗ.
Хальмгин номин йоснд келгддг, тууҗд, үлгүрт юуһинь келхлә, цә гидг юмн һазрас ламин күчәр урһсн гиһәд келгддг»[2].
Хальмг цәәһин улмҗлл
Цә моңһл туурһтна заң-бәрцлә, шаҗна сүзг-бишрллә болн амн үгин үүдәврлә бат залһлдата болсар сән-сәәхнә йор-дембрлиг тедн цәәһәр медүлдг. Тернь соньн җигтә, өврмҗтә домг болҗ күүнә җирһлд тогтагдна. Утар авч келхлә, моңһл келтнр кезәнәһәс нааран цәәг зуг идән-ундн гиҗ үздг бәәсн биш, заң-үүллә залһлдата сойлын нег әңг гиҗ үздг бәәсмн. Цәәһин туск олн үүдәврмүд үүдәгдҗ делгрәд, өөрд-хальмгин амн үгин үүдәврмүдт хадһлгдҗ ирсмн. Цәәһин тускар келхлә, йөрәләс эклх кергтә. Күн өдр бүрин җирһлин хаалһдан олн зүсн идән-ундар теҗәл авна. Тер дунд хамгин күндтә хот, унд гиснь хальмг цә болна. Цәәһәр дееҗ өргх заңшал кезәңк цагас авн бәәһәтә юмн. Юңгад хальмг цә гидг болсмб?
Күн төрлктн экин геснәс һарад, балчр нилх цагасн экин үс көкәд, өл авдгнь экин алтн шар әрүн уургас даву шимтә юмн уга гисн ухан-тоолвр күн болһнд өгхнь лавта. Моңһл туурһтна туст авч келхлә, нилх өсәд, көкүл бәәснәсн һарад, хотд орсн цагт нурһлҗ үснә зүүтә хот-хол эдлдгнь бас үнн. Тернь малч улсин җирһллә шуд залһлдата олн зүсн цаһан идән-ундн: әәрг, аадмг, өрм, шар тосн, хурсн, шүүрмг, ээзгә, хөөрмг, башлг, чигән, боз, хальмг цә.
Зуг үс болвсрулад нерсн әрк-арзиг, өсәд, залуһин зергд күрсн цагтан, эдлҗ болх гисн хату сурһальта бәәсмн. Тегәд цаһан идән ишкә туурһтна җирһләс салһҗ болшго хот-ундн болсн учр деерәс үкрин үсәр үслҗ чансн цә, мөрнә үсәр кесн чигән өл дарх, унд хәрүлх, гем өвчнәс гетлгх аршан мет чинртә эркн зүүл болҗахнь тодрха. Өл дарад, гес цадхдг цаһан идәнәс эк татад, моңһл туурһтн олн зүсн хот-унд кехдән дамшлтта болснд ил герчнь хатасн борц, хагсасн шүүрмг, искәсн чигән, чансн цә болна. Хальмг цә малч улсин җирһл бәәдллә салшго залһлдата болсн учрас, өрүни хот цәәһәр, өлзәтә йөрәләр эклдг заң-үүл олна дунд ик делгрсн болдг.
Җирһлин ут хаалһд герт орҗ ирсн гиичдән халун цәәһән өгч, күндлн тоодг йовдл моңһл келтнрт заң-үүл болҗ батрснь мел үнн. Эннь амн үгин үүдәврт шиңгрн орад, амтта хот, амна йөрәл, аршан ундын дееҗ гиҗ күндлгдн келгдҗ ирсн ут тууҗта. Нег үлү хуучта күүнә гем зовлң дардг хальмг цәәһин онц чинрнь амн үгин үүдәврт домглн келгднә. Үлгүрлхд, Зуңква гегән хальмг цә аршалад, үклин шалтгас гетлснь күн нег нас авх Зулын байр болсн гиҗ, хальмг олн-әмтнә дунд келгдҗ ирсн болдг. Энүнә чинринь медүлҗәх домг болхла Муукан Саһа келҗ өгсиг Саңһан Леонид бичҗ авсн «Зул» гидг домг. «Зункван гегән өрүн элкндән цә аршалад бәәҗ, хуучн өвчнәсн һарсн болна» гиҗ цәәлһгдҗәнә[3].
Зуг зәрм үүдәврт удандан хальмг цә ууһад бәәхлә, гем олна гиҗ, оңданар келгднә. Нармин Лиҗ белдсн «Саарл мөр» гисн дегтрт болхла үсәр үслҗ чансн өткн цә күүнә бийд тус уга болдгнь иигҗ заагдҗана: «Тиим агта цә уудг улст цәәһин бадган гем ирнә. Тер бийнь хальшрлго хальмгуд агта цәәһән саак кевәрн ууһад бәәнә»[4].
Цәәһин туск зүүр үгмүд
- Цә самрх дутман зандрдг.
- Цә шиңгн болв чигн - идәни дееҗ болдг, цаасн нимгн болв чигн - номин көлгн болдг.
Холвас
- ↑ С чаем по свету
- ↑ Мифы, легенды и предания калмыков. Подготовка текстов, пер., вступит. ст., примеч., комментарии, указатели, словарь, сверка калмыцких текстов Т.Г. Басанговой. Москва, «Наука», Вост. лит-ра, 2017. С. 162-164.
- ↑ Хаальмг туульс. Элст, Хальмг дегтр һарһач, 1972, 6 х.
- ↑ Осорин Утнасун. Мифы, легенды и предания синьцзянских ойратов и калмыков: сравнительно-сопоставительный анализ / отв. редактор, автор предисловия Э. У. Омакаева. Элиста. КИГИ РАН, 2015. с. 22