Харач

Харач (орс. Дымник юрты; Түрг келмүдт «тюндюк/шанырак» гидг нертә болна) — Нүүдлч сойлта улсин зөөврин герин ора деер уньнар батрулад тәвҗ, нарна герлиг гер дотр орулҗ, герин зуухин ута һарһдг төгрг-дуһулсн модар кесн, нәәмн киистә, бүтнәрнь хураҗ зөөдг ишкә герин бүтц болна.

Тодрхаллтнь

Харачнь — Ишкә герин нег чинр иктә бүтц болна. Харач гидгнь — термин модта әдл бүдүн нәәмн нумн келвртә матисн модыг деер-деерәснь тохҗ зөрүләд, дуһу-цаһрг модн хавчурт бооҗ, олн ахр бичкн модыг шааҗ, хорма һарһад көк сурар бооҗ бүтәсиг келнә. Харачин дундк зөрүлсн һазрас хурһна чинән бөдүн «чиктһ» гидг нертә деес орулн уйҗ, зүн хооран хандулад, герин дотр уньнас татдг бәәнә. Үүг бас «һолг» гиҗ нерәдәд, хулхачиг сергәлдг дом гиҗ үзнә^[1]

Харачиг герин ораһин тал дунднь чимгләд һарһҗ, нарн тусх, утан һарһх, аһар сольх цаг кемҗх үүлдл һарһҗ, салькн, хур-бората өдр болн сө унтхдан «өрк» гидг дөрвн өнцгнь шувтһр ут, дөрвлҗн келвртә ишкәһәр дарна^[1]. Харачин хорма эс гиҗ һазак талд уньна тооһар невт нүк шурһулад, тер нүкнд уньн шааҗ орулдг. Бас дөрвн эс гиҗ нәәмн невт биш нүк харачин дотрк дуһуһар шурһулҗ, түүнд цаһргин мод орулҗ, хадасар хадҗ батрулна^[2].

Харачин бүтцнь

Хальмг ишкә герин харач һурвн бүтцәс бүтдг бәәҗ. Эннь:

Харачин һол
Харачин цаһрг
Харачин хорма

Хальмг ишкә герин харачин онцлгнь

Кемҗәнь

Хальмг ишкә герин харачнь долан тө, долан дундур тө, нәәмн тө болад, зәрм байн хальмгудын герин харач 12 тө чигн күрдг бәәҗ. Цаһргин кемҗәнь болхла, хойр тө күрдг бәәҗ^[2].

Кедгнь

Хальмгудын эврә кедг харачнь мод матилһҗ кедг юмн биш, мод көрәдәд, кедүхн бүтц (13, 15 болн түүнәс үлү бүтц) кеҗ авад, тедниг зусар наалдулҗ, цаһрг кеҗ авдг бәәҗ гиҗ И.А. Житецкий гидг нертә судлач темдглҗ бәәнә^[2]. Герин уньниг хальмгуд җөөлн моднас кехлә, харачан эрк биш хату модар кедг. Эн моднь хар модн эс гиҗ хусм модн болх йоста^[2].

Харачла холвата йосн-заңшал

Хальмг күүнд герин ора болдг харач чинр иктә, әрүн зүүлин негн бәәсн бәәҗ. Урд цагт хальмгуд Зулын байриг кех йосн-йовдлын заңшлар онц кесн «йисн һол» эс гиҗ «йисн айш» гидг нертә йисн һолта һуйр цөгциг кеһәд авчкад, терүг ут моднд уяд, герин харачар һарһҗ, бурхд-теңгрт үзүлдг бәәҗ. Эннь бурхн-теңгр герин харачар өрк-бүлиг үзҗ, цуг гер дотр бәәсн әмтиг әдслнә гидг темдг бәәсн бәәҗ. Ода болхла, герин гергн күн барун көләрн үүднә ирг алхҗ, «йисн һолыг» һазаран һарһчкна^[3].

Харачин эн әрүн чинрнь хальмгудын харалд чигн орҗ бәәнә. Нег харалын үгд «Хараччнь хуһрх болтха», «Харач толһа деерчн унтха» гидг үг бәәнә. Харач хуһрхла эс гиж унхла, му йор гиҗ хальмгуд үздг бәәҗ. Бас хүвсхлин өмнк җилмүдт ухаһан алдсн күүг хальмгуд «Харачнь хамхрҗ» гиҗ келдг бәәҗ^[4]

Темдглл

↑ ¹ ² Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil. 153 xuudasu
↑ ¹ ² ³ ⁴ Житецкий И.А. Очерки быта астраханских калмыков. Этнографические наблюдения. 1884-1886 гг. Москва, 1893 г. с. 2
↑ Загадка лампадки «Йисн һол»
↑ Пүрбән Г.Ц. Хальмг келнә тәәлвр толь. Хльмг болн орс келәр. I-гч боть. Элст, АУ РК «РИА «Калмыкия», 2022 җ. 250 х.

[Сойл-1] ¹ ² Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil. 153 xuudasu

[Житецкий-2] ¹ ² ³ ⁴ Житецкий И.А. Очерки быта астраханских калмыков. Этнографические наблюдения. 1884-1886 гг. Москва, 1893 г. с. 2

[3] Загадка лампадки «Йисн һол»

[4] Пүрбән Г.Ц. Хальмг келнә тәәлвр толь. Хльмг болн орс келәр. I-гч боть. Элст, АУ РК «РИА «Калмыкия», 2022 җ. 250 х.

[1]

[2]

[3]

[4]