Чикнә хуҗр (Поэм)
Чикнә хуҗр (орс. Услада слуха) — Хальмг Таңһчин XX зун җилин экн үйд, 1916 җилд Пиитр балһснд хармб Боован Бадмин хальмгудын седкл сергәхин төлә бичсн шүлг-дун. Эн дун хүвсхлин өмнк хальмгудын дунд ик алдршсн, олнд үлгүр болсн дун бәәсн бәәҗ.
Түүкнь
Нертә хальмг гелң, багш болн бичәч Боован Бадм Төвдт 17 җил сурад, хальмг нутгтан хәрҗ ирхлә, бурхна шаҗна ик буурлтыг үзәд авч. Тиим бәәдл тесч чадлго, Боован Бадм санвран алдҗ, эд-мөңгнд, әрк-аляд шунҗ бәәҗәх гелң-багшнриг шалһҗ дамбрлад, чик әрүн мөрт орулх седкләр зүткҗ бәәв. 1916 җилин июнь сард Боован Бадм Пиитр балһснд одад бәәх цагт «"Чикнә хуҗр" нертә дун оршв» гидг шүлг-дууг хальмг келәр, тод бичгәр зокав. Мөн тер җилд «Чикнә хуҗрнь» чолун барт (литографьт) орҗ, салу нег бичкн дегтр болад, хальмг теегәр йир өргнәр тарад делгрв[1].
«Чикнә хуҗр» барас һарсн цагас авн хальмг умшачнр болн соңсачнрин оньг татҗ, үн-центә, цуг хальмгт тарҗ делгрсн үүдәвр болв. Сурһульта хальмгуд терүг умшҗ, сурһуль угань чееҗләд, амар келәд бәәҗ, хальмгин бурхна шаҗнд самун тарлт бәәнә гиҗ медәд, урд күндлҗ йовсн гелңгүдиг дамбрлад бәәв[2].
Зөвллтин Хальмг Таңһчд эн үүдәврәс татад авсн тасрхасиг тод бичгәр түрүн болҗ «Практический самоучитель старокалмыцкой письменности» гидг Бадмин Андра багшин дегтрт барлгдҗ һарв[3]. Бүклдән тод бичгин экиг номт Биичән Баазр «Мир Ясного письма» гидг седкүлин ниитллд кевлн барлҗ, олна күртәл болһв[4].
Аһулһнь
Хальмг гелң Боован Бадмин «Чикнә хуҗр» гидг нертә дун дөрвн кесгәс тогтҗ бәәнә. Түрүңк кесгнь Бурхн багшд күндлл медүлхиг зөрүлсн шүлг. Дарунь харчудт седкл сергәх арвн бадг. Тер бадгудт йирин хар күн номин йосар яһҗ бәәх йостаһинь түүрвәч урн сәәхн шүлгәр бичҗ бәәнә. Хойрдгч кесгнь гелң-манҗнрт седкл сергәх дун болна. Тенд санвр авч йовҗах күн номин йосар яһҗ бәәх йостань цәәлһгдҗ бәәнә. Һурвдгч кесгнь хамгин күчр болҗ үзгднә. Тенднь түүрвәч багш улсин дамбрлҗ, сән-мууһинь йилһҗ, әәлго хөрвн һурвн шүлгт бичҗ медүлҗәнә. Ут тоодан «Чикнә хуҗр» 43 дөрвн мөртә шүлгәс тогтҗ бәәнә.
Шүлгин тогтамҗнь болн төрл-зүүлнь
«Чикнә хуҗр» гидг поэмин шүлг дөрвн мөрәс тогтсн 43 бадгта. Эврә төрлин зүүләрн сурһлын жанрт оршдг, йирин амн урн үгин болн урн зокалын сурһмҗин зокалмудта ирлцңгү урн зокал мөн. бадгин толһан холвҗ ниилүллһн, мөр дотрк үгмүд, мөрин чилгч даршлһн — түүрвәчин шүлгн нәәрүллһнә билг шүлгләни авц девскртә болсиг герчлҗәнә[5].
Хальмг келнд буулһснь
Өдгә цагин хальмг келәр болн кирилл үзг-бичгәр «Чикнә хуҗр» гидг шүлг-дууг түрүн болҗ Бадмин Андра багш буулһад, бүклднь «Теегин герл» гидг седкүлд 1980 җилин 4-гч тойгин 145-150 халхст барлҗ һарһв. Хөөннь 1991 җилд һарсн «Сарин герл» гидг дегтртән 216-221 халхд эндү-алдаһинь, хаҗһр кевлгдсиг чиклҗ ясад, шинәс барлҗ һарһв[6]. Дарунь, 2005 җилд, хальмг судлач Цернә Василий «Услаждение слуха. Чикнә хуҗр» гидг нертә салу бичкн дегтр барлҗ һарһв[7]. 2009 җилд «Хальмгин шүлглән» гидг нертә дегтриг хураһад белдх цагт Цернә Василий эн поэмиг бас орулв[8].
Орс келнд орчулснь
«Чикнә хуҗр» гидг үүдәврин ик үниг медҗ, энүг Зөвллтин үйд орс келнд чигн орчулад бәәв. Энүнә орс келн деер түрүңк орчуллһиг Г. Ярославцев гидг шүлгч кеҗ, 1977 җилд «Библиотека всемирной литературы» гидг цуврлд барлҗ һарһв[9]. Тер цагас авн шинәс орс келнд эн үүдәвр орчулгдад уга.
Ном-зү
- ↑ Бадмаев А.В. Сарин герл. Элст, Хальмг дегтр һарһач, 1991. 215 х.
- ↑ Бадмаев А.В. Калмыцкая дореволюционная литература. Элиста, Калмыцкое книжное издательство, 1984. 141 х.
- ↑ Бадмаев А.В. Сарин герл. Элст, Хальмг дегтр һарһач, 1991. 215 х.
- ↑ Бичеев Б.А. «Услаждение слуха — философский трактат Боован Бадмы»//Мир Ясного письма. Элиста, КИГИ РАН, 2014. С. 54
- ↑ Бадмаев А.В. Сарин герл. Элст, Хальмг дегтр һарһач, 1991. 215 х.
- ↑ Бадмаев А.В. Сарин герл. Элст, Хальмг дегтр һарһач, 1991. 215 х.
- ↑ Боован Б. Услаждение слуха. Чикнә хуҗр. Сост. В.З. Церенов. Сер. Библиотека "Калмыкиана". Изд-во Эрдэм, Элиста, 2005.38 с.
- ↑ Хальмгин шүлглән. Хураңһу. Хальмг болн орс келәр. Элст, Барин гер "Герл", 2009. 352 с.
- ↑ Калмыцкий поэт Боован Бадма. Услаждение слуха / Поэзия народов СССР XIX- начала XX века. Москва, 1977. т. 102, с. 579-588