Боован Бадм
| Боован Бадм | |
|---|---|
| ཐུབ་བསྟན་ཚུལ་ཁྲིམས (thub-bstan tshul-khrims) | |
| Һарсн җил-өдр | 1880 |
| Төрсн һазр | Орсин хаата улс, Астрахань муҗ, Баһ Дөрвдин улс, Бач Чонс әәмг |
| Нас барсн җил-өдр | 1917 |
| Нас барсн һазр | Пиитр балһсн |
| Иргншл | Орсин хаата улс |
| Мергҗлнь | Гелң, Лхарамб гевш, сурһулин багш, шүлгч |
Боован Бадм (орс. Бадма Боваев; 1880 җил, Орсин хаата улс, Астрахань муҗ — 1917 җил, Орсин хаата улс, Санкт-Петербург балһсн) - Хальмг гегәрүлгч, Лхарамб гевш, шүлгч, Бурхна шаҗна зүтклтн, Хальмгин Чөөрә хурлын түрүңк ах багш.
Намтрнь
1880 җилд Астрахань муҗин Баһ Дөрвдин улсин Баһ-Чонсин әәмгин Келкд арвнд яду хальмг гер-бүлд төрҗ һарв. Баһдан бурхна шаҗнд сурхар хурлд илгәгдсн бәәв. Эн үйд бурядын бурхна шаҗна зүтклтн Дорҗин Агван Хальмгт ирҗ бәәсн бәәҗ. Тер цагт сурһуль сурчах баахн шев мөңгн уга болад, сурһулян хайҗ, байн күүнд заргдхар бәәсн бәәҗ. Дорҗин Агван Боован Бадмиг үзҗ авад, ивәлдән багтаҗ, Төвдүр йовулад, Дрепуң киидт сурһульд суулһв. Тер цагас авн Бадм 12 җил Төвдт гелңгин санврт күртҗ, сурһуль сурад бәәв[1]. Боован Бадмин гелңгин төвд нернь Тубден Чултим (төвд: ཐུབ་བསྟན་ཚུལ་ཁྲིམས; һальг: thub-bstan tshul-khrims) бәәҗ[2].
Төвдт Бадм лхарамб гевшин шүүвр өгәд, XX зун җилин экәр хальмг нутгтан хәрәд ирҗ. Тенд Дорҗин Агвана Баһ Дөрвдин улст бәәһүлсн Чөөрә хурлын ах багш болад, бурхна ном сурчах шевнрт ном әәлдҗ бәәв. Боован Бадмиг таньж, медҗ бәәсн орс номт, академич Борис Владимирцов эн ик мергн күүнә тускар иим дурсхл бичҗ үлдәв:
Хальмгт Боован Бадм һазр-нутгтан шаҗна әмдрлд шинчлл кеҗ, хальмгудын үндснә сергн мандлтыг күсч, төвд, хальмг келәр шаҗна кедүхн бүтәл түүрвҗ. 1917 җилин зунын болн намрын ульрлд Астрахань, Бәәшңтәд хальмг баһчудт бурхна шаҗна гүн ухана седвәр лекц умшҗ бәәв[1]...
Эн бичсн үүдәврмүднь хальмг гелңгүдиг шалһн дамбрлҗ, теднә буру-мууг һарһҗ олнд үзүлсн учрар, хальмг гелнгүд Боован Бадмиг хурлд ном умшхас болн ном әәлдхәс зәәлүлв. 1916 җилин июнь сард Пиитрт бәәсн цагт Боован Бадм «олна амлуң хәәҗ» гисн санаһар «Чикнә хуҗр» гидг санвран цалһарч, дурндан бәәдг хальмг гелңгүдиг дамбрлсн дууг зокаҗ бичв. эн дууг Пиитрт салу дегтрәр, тод үзгәр һарһв. Эн дун Хальмг Таңһчд ик делгрәд, олнд тааста болад, хальмгт бәәсн буру гелңгүдиг улм уурлулад бәәв[3].
Хальмг Таңһчд бәәх цагтан Боован Бадм Очра Номтла хамтрад, «Өөрдин зәңг» гидг нертә өдрин соньныг бичн белдҗ, кевләд-барлҗ бәәв. Эн алдр күн Очрин Номтла хамт хальмг улсин барин ууһн зокан бәәһүлгч болҗ бәәнә[4][5].
1917 җилин намрин экәр Боован Бадм Санкт-Петербургд нүүҗ, тенд сурһулян цааранднь давулна гиҗ нәәдәд бәәв. Тер цагт Санкт-Петербургин ик сурһульд төвд, хальмг кел зааҗ йовад, Санкт-Петербургин дацңд ном әәлдҗ, умшҗ чигн бәәв. Яг эн цагт Орсин Моңһл судлач, Төвд судлачнрла харһҗ таньлдв. Хальмг гелң С.Ф. Ольденбург, Ф.И. Щербатский, В.Л. Котвич, Б.Я. Владимирцов сән меддг бәәҗ.
1917 җилин намрла Пиитр балһснд гүүҗәсн трамвай дор тусад, насан барҗ[1]. Энүнә тускар, Боован Бадмиг оршахиг эврә нүдәрн үзсн академьч Борис Владимирцов иигҗ дурсхҗ бичв:
Түүнә хәәрцгиг Петроградын һудмҗар авч йовхд харһсн олн күн кирсәр бийән әдслҗ бәәһәд, бурхна шаҗна алдр-суут гелңгин шальриг авч йовснь кенә чигн сананд орад уга бәәҗ[1]...
Утх зокалын бүтәлнь
Боован Бадмин шүлгләнә зөөрәс Тод бичгәр зокасн «Чикнә хуҗр гидг нертә дун оршв» гидг нертә бузрдсн гелңгүдиг йилһч сурһл төрлин шүлг эндр күртл хадһлгдад үлдв. Эн шүлгт Боован Бадм тер цагин бурхна шаҗна гелнгүдиг дамбрлад, инәдн-наадн болһад шүүмҗлсн бәәдг. Түрүн болҗ эн шүлгт Кичгә Төлә багш болн Бадмин Андра багш оньган өгч судлсн бәәҗ.
Боован Бадмин «Чикнә хуҗр» гидг дууна зәрм кесгүдиг тод бичгәр Бадмин Андра багш эврә «Хальмг хуучн үзгин практик зааврта сурх бичг» (Практического самоучителя старокалмыцкой письменности) гидг дегтрт 1971 җилд кевлн барлҗ һарһв. Хөөннь эн дууг тод бичгәс бүклднь өдгә цагин хальмг келнд буулһад, Теегин герл гидг седкүлд 1980 җилин 4-гч тойгин 145-150 халхд келәд барлҗ һарһв. Дарунь дутуг чиклҗ, «Сарин герл» гидг дегтрт 1991 җилд һарһв[3]. Хөөннь талдан номтнр болн судлачнр энүг хальмг келнд чигн, орс келнд чигн һарһад бәәв.
Боован Бадмин «Чикнә хуҗриг» орс келнд орчулҗ, «Делкән урн зокалын номин саңгин» 102-гч ботьд кевлҗ барлв («XIX — XX зун җилин экн үйин ЗХУ-ин улсин шүлглән»).
Темдглл
- ↑ 1 2 3 4 Владимирцов Б.Я. Буддим в Тибете и Монголии//Работы по истории и этнографии монгольских народов. Москва, Изд. фирма «Восточная литература» РАН, 2002. С. 139
- ↑ Агван Доржиев. Занимательные записки. Описание путешествия вокруг света (Автобиография). Москва, 2003. С.55
- ↑ 1 2 Сарин герл. Хальмг литературин дурсхлмуд (XIII—XX зун җилмүдин эклц). Орчулснь Бадмин Андрей. Элст. Хальмг дегтр һарһач. 1991. 215 х.
- ↑ Дякиева Б.Б. Библиографический указатель средств массовой информации Калмыкии. XX и XXI вв. Элиста, 2018. С.7
- ↑ День национальной печати
Ном-зү
- История калмыцкой литературы // Дооктябрьский период. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1981. — Т. 1. — С. 281—286.
- Бадмаев А., Калмыцкая дореволюционная литература, Элиста, Калмыцкое книжное издательство, 1984, стр. 134—142
- Владимирцов Б.Я. Буддим в Тибете и Монголии//Работы по истории и этнографии монгольских народов. Москва, Изд. фирма «Восточная литература» РАН, 2002.
- Агван Доржиев. Занимательные записки. Описание путешествия вокруг света (Автобиография). Москва, 2003.
- Сарин герл. Хальмг литературин дурсхлмуд (XIII—XX зун җилмүдин эклц). Орчулснь Бадмин Андрей. Элст. Хальмг дегтр һарһач. 1991.