Чимк (кемҗән)
Чимк (орс. щепотка, щепоть) — эрт урдк цагин күүнә һарар баһ җиң кемҗх кемҗәнә нег негҗ. Күүнә нег һарин альхна эркә хурһна үзүр болн хумха хурһна үзүрин хоорнд багтм задһа зүүлин юмна кемҗән. Хойр эс гиҗ һурвн хурһар чимкгдсн кемҗән. Өдгә цагт хальмгуд кемҗлтин негдсн системиг ашглад, хуучн негҗсин системиг ашглдган уурсн бәәнә.
Тодрхаллт
Эрт деер үйәс күмн-әмтн эврә керг-үүлд зөрүләд, олн кемҗәг ашглҗ бәәв: орн-сууцан бәрх, гер ахуһин эдин зүүлс кех болн нань чигн. Келн-улс, үндстн болһн дунд кемҗх кемҗәнә кергсл бүтәд ирх үүл-йовцнь тиим чигн ик йилһәтә биш бәәнә. Цуг күмн-әмтнә сойл-иргншлд хамгин түрүнд утын кемҗән һарч ирсн болад, эннь күүнә бийин мөчмүдәр эс гиҗ тодрха хуһцана зәәһәр кемҗгдәд бәәсн бәәҗ. Үлгүрлхлә, хаалһин утыг «өдр» гидг кемҗәһәр кемҗх юмн[1].
Хальмг келнә «чимк» гидг кемҗәнә негҗ эрт урд цагас авн делкә деерк келн-улсин кемҗәнә негҗсин негн болҗ бәәнә. «Чимк» гидг үг хальмг келнә «чимкх» — һарин хойр хурһарн хавчх, хавчҗ авх[2] гидг үүлдәгчәс (үүлин үгәс) һарлта болна. Хальмг келнә тәәлвр тольд «чимк» гидг үгиг «эркә, хумха, дунд хурһарн чимкҗ авсн юмна кемҗән»[2] гидг тәәлвртә болна. Шинҗәңгин өөрдин улмҗллта сойлд энүг «хойр эс гиҗ һурвн хурһар чимкгдсн юмна кемҗән» гиҗ тәәлнә[3].
Хальмг келнлә нег төрлтә моңһлын келнд эн кемҗәг «чимх» гиҗ нерәдәд, әдлхн кевәр «хойр хурһар хавчсн кемҗән», орсар «щепотка» гиҗ тәәлнә[4]. Буряд келнд болхла, эннь «шэмхэ» гидг дуудлһта болад, мөн иҗл кевәр тәәлгдҗ бәәдг кемҗәнә негҗ болна[5]. Үүнәс хальмг болн шинҗәңгин өөрдин келнә «чимк», моңһл келнә «чимх» болн буряд келнә «шэмэхэ» нег үүсл һарлта үг болдгнь лав тодрха болна. Иимәс эн кемҗәнә негҗ моңһл келмүдин үндсн-сүүрин эрт-урд цагин кеҗәнә негн болдгнь лавта.
Темдглл
- ↑ Батырева К.П., Бембеев Е.В., Мукабенова Ж.А. Калмыцкие меры длины: Этнолингвистический аспект // Кочевая цивилизация: Исторические исследования. 2021. №3. С. 56-57.
- ↑ 1 2 Пүрбән Г. Хальмг келнә тәәлвр толь. Хальмг болн орс келәр. II боть. Элиста, АУ РК «РИА «Калмыкия», 2022. 450 х.
- ↑ Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil. 504 xuudasu
- ↑ Большой академический монгольско-русский словарь. В 4-х томах. Т. IV. Москва, Academia, 2002. С. 313.
- ↑ Старинные русские и монгольско-бурятские единицы измерения
Сурвлҗс
- Пүрбән Г. Хальмг келнә тәәлвр толь. Хальмг болн орс келәр. II боть. Элиста, АУ РК «РИА «Калмыкия», 2022.
- Большой академический монгольско-русский словарь. В 4-х томах. Т. IV. Москва, Academia, 2002.
- Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil.