Һазр (кемҗән)
Һазр (орс. расстояние, дистанция) — эрт урдк цагин эрт урдк цагин күүнә һарар кемҗх кемҗәнә нег негҗ. Күүнә һарин алд гидг кемҗәһәр кемҗдг негҗ, хальмгудын үзләр зун тәвн алд кемҗәтә юмн. Өдгә цагт хальмгуд кемҗлтин негдсн системиг ашглад, хуучн негҗсин системиг ашглдган уурсн бәәнә.
Тодрхаллт
Эрт деер үйәс күмн-әмтн эврә керг-үүлд зөрүләд, олн кемҗәг ашглҗ бәәв: орн-сууцан бәрх, гер ахуһин эдин зүүлс кех болн нань чигн. Келн-улс, үндстн болһн дунд кемҗх кемҗәнә кергсл бүтәд ирх үүл-йовцнь тиим чигн ик йилһәтә биш бәәнә. Цуг күмн-әмтнә сойл-иргншлд хамгин түрүнд утын кемҗән һарч ирсн болад, эннь күүнә бийин мөчмүдәр эс гиҗ тодрха хуһцана зәәһәр кемҗгдәд бәәсн бәәҗ. Үлгүрлхлә, хаалһин утыг «өдр» гидг кемҗәһәр кемҗх юмн[1].
Хальмг келнә «һазр» гидг кемҗәнә негҗ эрт урд цагас авн делкә деерк келн-улсин кемҗәнә негҗсин негн болҗ бәәнә. «Һазр» гидг кемҗән хальмг келнә «һазр» — һазрин зә, цаг[2] гидг утх-чинртә үг болна. Хальмг келнә тәәлвр тольд «һазр» гидг үгиг «һазрин зә, цаг» гиҗ тәәләд, «харани һазр», «хонга һазр», «дууна һазр» гидг үлгүрмүдәр дамҗҗ үзүлв чигн, тодрха кемҗәг заадг уга[2]. Шинҗәңгин өөрдин улмҗллта сойлд энүг «зун тәвн алдын кемҗән» гиҗ тәәлнә [3].
Хальмг келнлә нег төрлтә моңһлын келнд эн кемҗәг «газар» гиҗ нерәдәд, әдлхн кевәр «утын кемҗән, өөрлцәһәр зун җирн алд эс гиҗ тавн зун далн зурһан метр», орсар «расстояние, равное 576 метрам» гиҗ тәәлнә[4]. Бурядын келнд «һазр» гидг кемҗәнә зәәг хальмгудла әдл тодрхалдг кемҗән уга болв чигн, «һазар» гидг нертә кемҗәг «абаянай хүрэхэ газар» (күүнә дун соңсгдх һазр), «бараа харагдаха газар» (баран харгдх һазр), «үдэрэй газар» (өдрин һазр) гидг кевәр ашглдгин бәрмт бәәнә[5].
«Һазр» хальмгудын амн зокалд
Хальмг амн зокалд «һазр» гидг кемҗән өргнәр ашглдгин тускар герчлҗәх үүдәврмүд ик һарч ирдг бәәнә. Үлгүрлхлә, хальмгудын Төвдт одад тогтасн «Зу гидг һазр» нерә дуунд «һазр» гидг үгиг зәәһин кемҗәнә янзар керглдгнь иим бәәнә:
Зу гидг һазрнь —
Зурһан сара һазрнь
Зуурк завсрин дәәсиг
Зуңквин гегәнд даалһия[6].
Эн үлгүрт Төвдин орна Зу гидг сүм хальмгудын нүүдг нутгас зурһан сарин һарзин зәәд бәәнә гиҗ медҗ болна. Бас нег сәәхн үлгүр хальмгудын баатрльг дуулвр Җанһрт бәәдг:
Җилә һазриг сара дундан авад,
Сара һазриг хонга дундан авад хурдлв[7].
Темдглл
- ↑ Батырева К.П., Бембеев Е.В., Мукабенова Ж.А. Калмыцкие меры длины: Этнолингвистический аспект // Кочевая цивилизация: Исторические исследования. 2021. №3. С. 56-57.
- ↑ 1 2 Пүрбән Г. Хальмг келнә тәәлвр толь. Хальмг болн орс келәр. I боть. Элиста, АУ РК «РИА «Калмыкия», 2022. 193.
- ↑ Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil. 504 xuudasu.
- ↑ Большой академический монгольско-русский словарь. В 4-х томах. Т. I. Москва, Academia, 2001. С. 351.
- ↑ Единицы длины на бурятском языке
- ↑ Төрскн һазрин дуд. Хальмг улсин кезәңк болн өдгә цага дуд. Цуглулҗ, диглҗ, барт белдснь Окна Б. Элст. Хальмг дегтр һарһач, 1989. 30 х.
- ↑ Тодаева Б.Х. Опыт лингвистического исследования эпоса «Джангар». Элиста, Калмыцкое книжное издательство, 1976. 238 х.
Сурвлҗс
- Большой академический монгольско-русский словарь. Под ред. А. Лувсандэндэва, Ц. Цэдэндамба, Г.Ц. Пюрбеев. В 4-х томах. Т. I. Москва, Academia, 2002.
- Пүрбән Г. Хальмг келнә тәәлвр толь. Хальмг болн орс келәр. I боть. Элиста, АУ РК «РИА «Калмыкия», 2022.
- Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil.
- Төрскн һазрин дуд. Хальмг улсин кезәңк болн өдгә цага дуд. Цуглулҗ, диглҗ, барт белдснь Окна Б. Элст. Хальмг дегтр һарһач, 1989.
- Тодаева Б.Х. Опыт лингвистического исследования эпоса «Джангар». Элиста, Калмыцкое книжное издательство, 1976.