Арчм
| Арчм | |
|---|---|
| Талдан кемҗлин негцүр көрвүлх | 16[1][2][…], 28[1][2][…] и 4[2] |
| СИ үндсн негцүр көрвүлхнь | 0,7112 ± 5,0E−5[3] |
| Физикин кемҗүр | Длина[d] |
Арчм (аршм):
- Орсмудын хуучн утыг кемҗх кемҗән
1 арчм = 1/3 алд = 4 тө = 16 бершг = 28 хурһн (дюйм) = 0,7112 метр (һарин хурһна үзүрәс ээм күртлк кемҗән);
- Орсмудын хуучн утыг кемҗх кергсл
«Мөн мөчр, модн, сүлҗхнь яг иим кемҗәтә кемҗүр» - Далин Әмд аһу орсин келнә тәәлвр толь-бичг.
«Деернь хуварлт темдглсн, кемҗхд ашглдг нег арчм ут кимзә». Модн арчм. Эвкх aрчм — Ушаковын Орс келнә тәәлвр толь-бичг;
Эн кемҗәнә бас нег нернь алхм болна. 1891 җилин загврин бууд (Мосина бу), Бердана бу, Максим пулемётд болн нань чигн Әрәсән эззн хаана цергт үүлчлҗ бәәсн системсин дурнавин хувагдлыг кедүн зун алхмар тохрулсн болв чигн, бәәр зүүһин һазрин зург деерк өндриг алдын тооһар темдглдг бәәҗ.
Түүкнь
Арчм XVI зун җилин дунд үйәс утх зокалын сурвлҗд һарч ирҗ бәәнә. Нернә үүсл-һарлнь нәрн тогтагдад уга: эннь икңкдән түрг келнә аршим гидг нертә утын кемҗүр (27.9 хурһн = 70.9 см) эс гиҗ Перс келнә арши, эс гиҗ латин келнә arcarius «харвач» ← лат. arcus «саадг» [4] от лат. arcarius «лучник» ← лат. arcus «саадг»[источник не указан 3836 дней] гидг нертә утын кемҗүрәс һарлта [lower-alpha 1]. Арчм деер икңкдән бершгин хувагдлыг зурҗ керглдг бәәҗ.
XVI зун җилин хойрдгч хаһст хулд-гүүлгә, аҗ-үүлдврин салврт арчм бичкн-бичкнәр талдан нег утын кемҗә болх тохаг соляд авч. Үүнә зергцә арчмин утыг хууляр тогтаһад уга бәәсәр хулдач болһн эврә арчмар кемҗх болмҗта бәәһәд, эннь хөөтнд ниитлг утхг олҗ авч.
Хөөннь Орс хан Алексей Михайлович эн кемҗәһәр кедг хуурмг мекәс зәәлхиг күсч, 60, 70 деньшгәр хулддг тамһта төмр арчмиг зәрлгәрн орулв; зуг тер үйин хулдачнр модн тамһ уга арчм хөрәд, теднә ухан-санаһар тамһта арчмин үн өндр бәәсәр һундҗ бәәв. Зәрм зокалчнр Алексей Михайловичин хан болҗ суух үйин түрүңк бослһ үүсксн талдан шилтәнмүдин дунд эн дурн угаг темдглҗ бәәцхәнә.
Пётр I арчмиг 28 англь хурһнла (дюймла) теңцүлсн болв чигн энүнә туск тогтал уга болҗ. Өмнк арчмнь хаһс хурһн (дюйм) ахр бәәснь 1740 җилд профессор Гассиусин Шведт кесн кемҗлт болн XVIII зун җилин экнә жилмүдин зәрм һар бичмлмүдәс үзҗ болна. Теднә негнь: Англь футнь 12 хурһта, Орсин арчмнь 27 дундур хурһта бәәдг.
1899 җилин июнь сарин 4-нд Әрәсән улсд арчмиг утын һол кемҗүр болһҗ, «Жиң болн кемҗүрин туск җурм» батлв.
Орс үлгүр болн цецн үг
- «Арчм үзгәр» (бичх) (Аршинными буквами (писать)) — бөдүн үзгәр бичх;
- «Арчм балһҗ (йовна, сууна, сөгднә)» (Ходит, сидит, кланяется «словно аршин проглотил») — бийән шудрһ залҗ йовх;
- «Нег арчм хувцнд, хойр арчм халаснд» (Аршин на кафтан, два на заплаты) — ясврнь хувцнас үнтә болхла, келдг;
- «Арчм меклдг уга» (Аршин не солжёт) — итклтә үүлиг кемҗх кергтәһин тускар;
- «Эврә арчмар кемҗх» (На свой аршин мерить).
Хальмг келнд керглдгнь
Хальмг келнд «арчм» эс гиҗ «аршм» гидг үг хойр зүүләр ашглгддг болҗ, орс келнәс зеелҗ авсн үг болҗана. Хальмгудын болн цуг моңһлчудын «делм» гидг кемҗән орсин «аршинд» өөрхн болв чигн, нәрн кевәр шинҗлхлә, әдл биш болна. Дүңцүлҗ үзхлә:
- Арчм (орс. Аршин) — һарин хурһна үзүрәс ээм күртлк кемҗән.
- Делм — һарин хурһна үзүрәс чееҗ күртлк кемҗән.
Иим тодрхаллтас үзхлә, хальмгудын делмнь ээмәс авн чееҗ күртлк зәәһәр орс арчмас ут болҗ бәәнә.
Хальмгуд орс базр-ярмд һарч, хулд-гүүлгә кеҗ йовхдан, эврә «делм» гидг кемҗәг дотад кергт ашглҗ, «арчм» гидгиг һазад хәрлцәнә кергт ашглҗ бәәв. Тер бийнь, арчм гидг нертә кемҗүр Ээлән Овлаһин Җаңһрт һарч ирнә:
Өргндән арчм өргн
Өндртән теңгрт күрм болҗ медгдв[5]
Орс урн зокалд болн дун көгҗмд керглдгнь
- «Умом Россию не понять,
Аршином общим не измерить» — Ф.И. Тютчев, 1866. - «Сына Бог им дал в аршин» — А.С. Пушкин, «Сказка о царе Салтане», 1831.
- «Потом отошел аршина на три» — В.В. Набоков, «Король, дама, валет», 1928.
- «Тебе ж шитья пойдёт аршин — где деньги, Зин?» — Владимир Высоцкий, «Диалог у телевизора», 1973.
- «Сначала ты надежда и гордость,
потом о спину ломают аршин» — Борис Гребенщиков, «Феечка», 2003.
Немҗ үзтн
Темдглл
Тәәлвр
- ↑ Харвачнрин зергллиг бий бийәсн нег һарин зәәһәр зогсх йоста бәәҗ.
Зүүлтә тәәлвр
- ↑ 1 2 Аршин (рус.) // Энциклопедический словарь / под ред. И. Е. Андреевский — Сент-Питерсберг: Брокгауз — Ефрон, 1890. — Т. II. — С. 285.
- ↑ 1 2 3 Ѳ. И. П. Аршинъ (рус.) // Энциклопедический лексикон — СПб.: 1835. — Т. 3. — С. 295.
- ↑ Аршин (рус.) // Анрио — Атоксил — 1926. — Т. 3. — С. 575—576.
- ↑ Шостьин, 1975, с. 57.
- ↑ Тодаева Б.Х. Опыт лингвистического исследования эпоса «Джангар». Элиста, Калм. кн. изд-во, 1976. С. 194