Тө (кемҗән)
Тө (тод. ᡐᡈᡃ᠊; орс. большая пядь) — эрт урдк цагин күүнә альхна хурһар зузан юм кемҗх кемҗәнә нег негҗ. Күүнә эркә хурһнас дунд хурһна үзүр күртлк зәәһин кемҗәг медүлҗәх негҗ болҗ бәәнә. Өдгә цагт хальмгуд кемҗлтин негдсн системиг ашглад, хуучн негҗсин системиг ашглдган уурсн бәәнә.
Тодрхаллт
Эрт деер үйәс күмн-әмтн эврә керг-үүлд зөрүләд, олн кемҗәг ашглҗ бәәв: орн-сууцан бәрх, гер ахуһин эдин зүүлс кех болн нань чигн. Келн-улс, үндстн болһн дунд кемҗх кемҗәнә кергсл бүтәд ирх үүл-йовцнь тиим чигн ик йилһәтә биш бәәнә. Цуг күмн-әмтнә сойл-иргншлд хамгин түрүнд утын кемҗән һарч ирсн болад, эннь күүнә бийин мөчмүдәр эс гиҗ тодрха хуһцана зәәһәр кемҗгдәд бәәсн бәәҗ. Үлгүрлхлә, хаалһин утыг «өдр» гидг кемҗәһәр кемҗх юмн[1].
«Тө» гидг кемҗән «сөм» гидг кемҗәнәс нег бичкн ут, күүнә (икңкдән залу күүнә) эркә хурһнас дунд хурһн күртлк зәәһин кемҗәг медүлҗ бәәнә[2]. Зәрм номтнр эн хальмгудын утыг кемҗх алхна хурһна кемҗәг бас «эркә хурһнас нерн уга хурһна үзүр күртлк зә» гиҗ тодрхална[3][4][1]. Хальмг эрдмт-номт Монран Михаил эн кемҗәнә тускар:
Моңһл келнтрин улсин толь бичгүдт эн кемҗән тал-талданар тодрхалгдҗ бәәдг: Бурядын дунд суңһсн эркә, дунд хурһна үзүрин хоорндк зә, хальмгудын дунд суңһсн эркә, нерн уга хурһна үзүрин хоорндк зә болна. Буряд келнд «мухр тө» (куцая пядь) кемҗәнә негҗ бәәдг болад, хальмг келнд тиим кемҗән бәәдг уга[5].
Эн темдгллиг демҗҗ, дөрвн ботьта «Моңһл орс делгрңгү ик толь» гидг дегтрин III ботьд «төө — пядь (суңһсн эркә болн дунд хурһна үзүрин хоорндк зә)» гиҗ темдгләтә бәәнә. Бас моңһлчудт бурядла әдл «мухр тө» гидг кемҗән бәәнә[6]. Шинҗәңгин өөрдин кемҗх системд «тө» бас эркә хурһнас дунд хурһн күртлк зәәг медүлҗ бәәдг[2].
«Тө» хальмгудын амн зокалд
Хальмгудын амн зокалд «тө» гидг кемҗән өргнәр һарад бәәдг болна. Үлгүрлхлә, олна сәәнәр меддг хальмг нег туулин нернь «Тавн тө сахлта нег тө өвгн»[1]. Баатрльг дуулвр «Җаңһрт» чигн «тө» гидг кемҗән һарч ирдг. Үлгүрлхлә, баатрин мөриг магтхд «зурһан тө чикән хәәҗлҗ бәәнә» гиҗ келгднә[7].
Темдглл
- ↑ 1 2 3 Батырева К.П., Бембеев Е.В., Мукабенова Ж.А. Калмыцкие меры длины: Этнолингвистический аспект // Кочевая цивилизация: Исторические исследования. 2021. №3. С. 56-57.
- ↑ 1 2 Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil. 504 xuudasu
- ↑ Хальмг орс толь. Под ред. Б.Д. Муниева. Москва, Изд-во «Русский язык», 1977. 511 х.
- ↑ Пүрбән Г. Хальмг келнә тәәлвр толь. II боть. Элиста, АУ РК «РИА «Калмыкия». 2022. 199 х.
- ↑ Монраев М.У. Меры длины в калмыцком языке // Исследования по лексике калмыцкого языка. Элиста, 1981. С. 63.
- ↑ Моңһл келнә делгрңгү ик толь. Большой академический монгольско-русский словарь. В 4-х т. т. 3. Отв. ред. Г.Ц. Пюрбеев. Москва. ACADEMIA, 2001. 244 х.
- ↑ Тодаева Б.Х. Опыт лингвистического исследования эпоса «Джангар». Элиста. Калмыцкое книжное издательство. 1977. 408 х.