Диилврин Өдр

Рувики-с

Экспертиза РАН

Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской Академией Наук
Подробнее
Aprove.svg

Орсин Холвана Улсин ШУА шинҗлҗ батрулв

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Орсин Холвана Улсин ШУА
шинҗлҗ батрулв
Тодрхаһар
Learning.svg

Б.Н. Ельцинә нертә дегтрин саңгин материал

Arrow-Right.png
Library.png
Эн ниитллд Б.Н. Ельцинә нертә дегтрин саңгинфондын материалмуд ашглгдҗ бәәнә
Тодрхаһар
Диилврин Өдр
Диилврин 60 җилин өөнд нерәдсн 2005 җилин майин 9 Москван Улан талвңгд болсн салют
Диилврин 60 җилин өөнд нерәдсн 2005 җилин майин 9 Москван Улан талвңгд болсн салют
Зүүл Амрлһна, байрин өдр, Әрәсән дәәчнрин туурмҗин өдрмүд
Алвн йосна нернь Диилврин Өдр
Бас нернь 1941—1945 җҗ. советск олн әмтн Төрскән харсгч Алдр дәәнд диилвр барсн өдр
Чинрнь Германин капитуляциг батлсн цаасн 1941—1945 җҗ. советск олн әмтн Төрскән харсгч Алдр дәәнд диилвр барсн герчлл болв
Бәәһүлгдснь 1945-гч җилин май сарин 8-д СССР-ин Деед Хүүвин Президиумин Заавр
Темдглгднә

 Әрәсә, Орсин Холвана Улс

 Азербайҗан улс
 Эрмәль улс
 Цаһан Орс
 Боснь болн Герцеговин улс
 Гүрҗ улс
 Израиль улс[1]
 Хасг улс
 Киргиз улс
 Молдов улс
 Северная Македония
 Сербия
 Словак улс[2]
 Үзбек улс
 Төөҗг улс
 Түркмен улс[3][4]
 Черногорь улс
Бий даалт батлгдад уга нутгуд:
 Абхаз Улс
 Приднестровье
 Южная Осетия
Җил-өдр май сарин 9
Кедгнь цергин парад, санлын мөргүл, цецгәс
Холвгддгнь  
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

  Диилврин Өдр  (орс. День Побе́ды) — Төрскән харсгч Алдр дәәнд Советын йосна олн әмтн Германин нацистнриг диилснә байр. 1945-гч җилин май сарин 8-д СССР-ин Деед Хүүвин Президиумин Зааврар бүрдәгдәд, тер цагас авн җил болһн майин 9-д темдглгднә[5]. 1945—1947 җилмүдт болн 1965-гч җиләс авн Диилврин Өдр — амрлһна өдр болна[6].   Майин 9 Әрәсән дәәчнрин туурмҗин болн Әрәсән дурсхлын цаг-җилмүдин өдрмүдин негнь болна.    Диилврин Өдрлә Әрәсән кесг балһсдар цергин парадмуд болн байрин өдрин салютмуд болна, эркн биш олн әмтн зергләндән Нерн уга Салдсин Оршаврт одад цецгәс тәвнә, ик балһсдар дембрлтә цувлһ йовлһн болн фейерверк болна.   Диилврин Өдр олн һазадын ордудын йоснд шаңһа байрин өдрин тоод орна.   2010-гч җилмүдт ветеранмудын зургудта «Үкл уга мөңкин полк» гидг цувлһ йовуд давдг болсмн.  

Дәәнә сүл өдрмүд

Берлинур дәврлһнә үүлдл

Һол ниитлл: Берлина дәврлһнә үүлдл  (рус.) (хал.

1945-гч җилин апрель сард Улан церг Берлинур өөрдәд ирв. Советскин цергт тер саамд 149 халһна болн 12 мөрчнрин дивизь, 13 танкин болн 7 механизирован корпус, 15 салу танксин болн эврә йовһн бригадмуд, ут тоодан 1 900 000 күн бәәсмн. Дәәнә эн үүлдлд орлцсн 1-гч цергт (Войско Польское) болн 2-гч цергт (Войско Польское), 10 йовһн цергт, 1 танкин дивизь болн 1 салу мөрчнрин бригадт ут тоодан 155 900 күн бәәсмн. Ут тоодан эн үүлдлд 2 сай салдсмуд болн офицермуд орлцсмн[7], 6250 танкс эврә йовдг хадг бу, 41 600 зевсгүд болн миномётмуд, 7500 самолётмуд.

Немшнрин церг Одер болн Нейсе һолмудын деед үзгин көвәд харслһна меҗәһән тогтаһад авсн цаг. Берлина өөр болн балһсн дотрнь бәәсн цергт 62 дивизь (тер дунд 48 йовһн цергин, 4 танкин болн 10 моторизованн), 37 салу йовһн цергин полкс болн 100 шаху салу йовһн батальон, дәкәд болхла олн артиллерийск әңгс бәәсмн. Терүнә ут тонь нег сай шаху кү, 1500 танкс, 10 400 зевсгүд болн миномёт, 3300 дәәнә самолёт бәәсмн[8]. Берлинд бас күчтә бат харслтын меҗәг һудмҗс хоорнд белдәд авсн бәәҗ. Берлина эргндкд һурвн харслтын бүс батлсн бәәҗ, балһсн дотрнь 400 шаху төмр-бетон халһна ормс миңһәд салдсмудта гарнихонмудта бәәҗ. Эврә берлинск гарнизон болхла ут тоодан 200 000 цергчнртә бәәҗ.

Берлина үүлдлд Улан цергин 78 291 күн әмнәсн хаһцсмн 274 184 күн шавтсмн[7]. Тер мет, нег өдрин эргцд 15 000 салдсмуд болн офицермуд дәәлддгән уурад бәәсмн. Дәкәд 8892 күүг польшин церг геесмн, теднәс 2825 күн — өңгрсмн.

Немшнрин харслтын меҗәг таслсн саамд олар танкс олзлгдад бәәсмн. Балһсна һудмҗсар танкс йовхд эвго болснас, эдниг немшнр тоньлһхд лавта болад бәәҗ. Хойр долан хонгин туршт Улан цергин дәәчнр олар хорв, цуг тооһин һурвнань геедрәд, танксин болн артиллерийн буусин 1997 хорв. Дәкәд 2108 хадг зевсгүд болн миномётмуд болн 917 дәәнә самолётмуд, болв, Улан церг өмнән тәвсн күслән күцәвв: хортна 70 йовһн цергин, 12 танксин болн 11 моторизован дивизий тоньлһад, 480 миңһн фашистнриг бәрәнд орулҗ авсмн[9], Германин хотл балһсиг эзлҗ авад, Германиг капитуляцд орулсмн.

1945-гч җилин май сарин 1 шинд, Рейхстагур дәврәд эзлсн цагт, сержант Михаил Егоров  (рус.) (хал. болн баһ сержант Мелитон Кантария  (рус.) (хал. баһ лейтенант А. П. Берестын  (рус.) (хал. ханьд Диилврин тугиг Рейхстагин ора деер батлсмн[10].

  • Диилврин Туг

    Диилврин Туг

  • Рейхстаг деер Советск салдсмуд бичсн тоотс Берлиныг эзләд 70 җил давсна хөөн чигн хадһлгдад бәәнә.

    Рейхстаг деер Советск салдсмуд бичсн тоотс Берлиныг эзләд 70 җил давсна хөөн чигн хадһлгдад бәәнә.

Капитуляциг батлҗ авлһн

Һол ниитлл: Германин капитуляцин бәрмл  (рус.) (хал.

1945-гч җилин майин 1-д 3:50 цагла 8-гч гвардейск цергин командын пунктд вермахтын йовһн цергин генштабин ахлач Кребсиг авч ирсмн, тер генерал эвцәнә күүндвр тогтах седвәрән зәңглсмн. Болв, Сталин  (рус.) (хал. эвцәнә күүндвр уга, мел зүткән уга капитуляциг тосҗ авхан медүлсмн. Немшнрин командованьд ультиматум тәвсмн: 10 час күртл зүткән уга капитуляциг эс зөвлҗ авхлаг, Улан церг дәврәд, немш цергин үлдлиг тарах болсмн. Хәрү авлго, улан церг 10:40 цагла Берлина харслтын үлдл тоотсур дәврсмн. 18 часла капитуляциг зөвлшго зәңг ирсмн. Тер цагт Рейхсканцелярур дәврсмн. Майин 1-2 сөөһин эргцд бәрлдән болсмн. Өрүн өмн канцеляриг советскин салдсмуд эзләд авсмн.

Май сарин 2-д 1:50 часла радиоһар иим зәңг келсмн: «Бисмарк-штрассе тагтур элчтнрән йовулҗанавдн. Дәәнә үүлдлән төгсәҗәнәвдн». Дарунь зәңгллһнә министрин дарук, доктор Фриче советск командованяс радиоһар эврәннь салдсмудт бәрлдәг төгсәх заавр келҗ өгх зөв сурна. 15 часин алднд берлинск гарнизон (134 миңһн күн) эврә дурар бәрәнд орцхав.

Майин 7-д, 2:41 (центральноевропейск цагар) Реймсд Германин зүткән уга капитуляцин бәрмт батлҗ авсмн, тер бәрмт май сарин 8-д, 23:01 (Москван цагар май сарин 9, 00:01) эклҗ күчнд орсмн. Немш Главнокомандованин нерн деерәс бәрмтиг генерал Йодль һаран тәвсмн, хаҗуднь генерал Уолтер Смит, генерал Иван Суслопаров (советск Главнокомандованин талас), болн французин цергин Франсуа Севез герчләд һаран тәвсмн. Зуг генерал Суслопаров һаран тәвх зөв уга бәәсмн, Москван һардачнр талдан бәрмл батлҗ авх седвәртә бәәсмн.

Май сарин 8, 22:43 (центральноевропейскин цаг, Москван цагар май сарин 9, 00:43) вермахтын генерал-фельдмаршал Вильгельм Кейтель болн генерал-полковник люфтваффе Штумпф болн адмирал кригсмарине фон Фридебург Дёницас зөвллт авад, дәкәд нег капитуляцин цаасиг батлсмн, тернь бас май сарин 9-д, Москван цагар 00:01 часла күчндән орв.

Советск Союз Германьта эвлцәнә цаас батлсн уга, мел капитуляциг батлсн билә. Германьта болҗах дән төгссн уга. Тиим цаасиг хөөннь, 1955-гч җилин январь сарин 25-д СССР-ин Деед Хүүвин Президиумин шиидврәр батлсмн.

 

Вильгельм Кейтель Германин зүткән уга капитуляцин Актд һаран тәвҗ бәәнә

Германск ставкин сүл зәңгллһ

Германск ставк май сарин 9-д, Цоссенас советск дәәчнрәр туугдсна дару эврәннь сүл зәңгллһән тархасмн:

Гросс-адмирал Дёницин ставкас.   Деед цергин ахлгч зааллт зәңглҗәнә:

Дорд үзгин Пруссийд германскин церг Вислаг болн Фрише Нерунгиг арһан бартлан харсв. Йилһән сәәнәр 7-гч йовһн дивизь дәәлдв. Тер мет дивизин командир генерал фон Заукен Рыцарск кирстин немр Төмр кирстин чашкурта болн бриллиантта хар модна хамтхасар ачлгдв.    Кесг сармудын туршт Курляндийд дәәлдсн Хильпертын ханьд бәәсн цергүд советск танксин болн йовһн цергәс тооһарн тедү дүңгә баһ болв чигн, залу зөрмг үзүләд, зурһан бәрлдәг дааһад, мөңкин туурмҗ авла. Эн цергин багмуд капитуляциг хооран саасмн. Бүкл үлдсн самолётмуд шавтсн цергчнриг гер талан авч ирсмн. Офицермуд болн штабсмуд цергчнртәһән үлдв. Сөөнәһә, батлҗ авсн хәрлцәһәр, дәәнә үүлдл тас уга болҗ зогсагдв.    Бреслаун харсачнр хойр сардан советскин дәврлһнә цергсиг зогсаһад бәәҗ, сүл саамд хортнд даргдв.   Өмн-Дорд болн Дорд үзгин фронтмудт Дрезден күртл цуг штабмуд дәәнә үүлдлән зогсах заквр аав. Чех улсин җисән  (рус.) (хал. цуг Богемиян болн Моравиян һазрар капитуляцин болзгт харш болв. Лёрин, Рендулича болн Шернерин цергсин багмудын туск зәңг уга.   Фатерландас хол һазрт дәәлдҗ йовх цергүд: Атлантическ далан көвәһәр, Норвегийд болн Эгейскин теңгсин арлиһсин гарнизонмуд германин салдсин закрмҗ бәрәд, диг-даранд орв.   Тиигәд, сөөһәс авн цуг фронтмудар халһна ә соңсгддган уурв. Гросс-адмиралын закврар тус уга бәрлдәнә йовуд зогсв. Тер мет, зурһан шаху җилин туурмҗин бәрлдән төгсҗәнә. Терүнд алдр диилврмүд чигн, күнд һару үзвдн. Германин вермахт сүл захднь ачта кевәр деершлҗ бәәх хортнд даргдв. Германин салдс, андһартан болн келн-улстан ицгтәһәр кергән күцәһәд йовснь мөңкинд мартгдшго. Тыл ик һарута болв чигн, сүл цаг күртл Тууҗин халхд дәәчнрин болн тылын үзүлсн шидрцс эврә орман олҗ, темдг авх.   Хортн болв чигн һазр деер, уснд болн аһарт германин салдсин йовдлмудыг эс үнлҗ чадшго. Тер учрар, салдс болһн ода ик омгтаһар зевсгән буулһад, күч-көлсәрн төрскндән тус күргҗ чадҗана.   Эн цагт вермахт әмнәсн хаһцсн салдсмудан тодлҗ бәәнә. Эдн мана санлд бәәһәд, шавасн асхрҗах цусар уульҗах Төрскән соңсх арһ өгчәнә.

 

Германин капитуляцин Акт. «Правда», 1945 җилин май сарин 9

Сүл үлдл бәрлдәс

Капитуляцин алднд немшнр Францин атлантическ көвәд олн орм эзләд бәәсмн (Дюнкерк,Ла-Рошель,Лорьян), арлыгс: Гернси, Джерси (арлыг) болн нань чигн, Германин Ар үзгин әңг, Төв Европин әңг (Германин өмн үзгин нег әңг, Австрин, Чехословакин), плацдармс Гданьск Хельскин коса деер, Путцигер-Нерунг коса деер (Вислан көвәд) болн Курляндин хәәснд (Латвийск ССР), греческ архипелагин арлыгуд, Даний болн Норвегин ик зунь, Голландин зәрм орм. Төв Европд бәәсн немшнрин церг капитуляцин заквриг соңслго, Деед үзг тал зулад, англо-американск оккупацин аһуд орхан хәәсмн.

Май сарин 10-д Улан церг Путцигер-Нерунг коса деерк плацдармиг Хель балһснта хамднь эзлҗ авсмн, майин 11-д Курляндиг эзлсмн. Май сарин 14-д Төв Европ тал зулҗ йовх немшнриг көөҗ күцәд тер кергән төгсәсмн. Май сарин 9-с авсн 14 күртл цуг фронтмудар советин цергчнр ут тоодан 1 сай 230 миңһн немшнрин салдсмудыг болн офицермудиг болн 101 генералмудыг бәрәнд авсмн. Май сарин 15-д Совинформбюро цуг фронтмудар бәрәнд нань кү авшго гисн шиидвр зәңглв[11].

Байрин өдрин тууҗ

Диилврин Өдриг май сарин 9-д темдглх Заквриг 1945-гч җилин май сарин 8-д СССР-ин Деед Хүүвин Президиум батлад, эн байрин өдр амрлһна өдр болтха гиҗ заасмн[12].  

«Май сарин 9 Диилврин өдр зарлх» Заквриг 1945-гч җилин май сарин 8-д СССР-ин Деед Хүүвин Президиум батлсмн.

1945 җилин май сарин 9

Май сарин 9-нә өрүн Деед ахлгч Главнокомандующий И. В. Сталина  (рус.) (хал. 369-гч тойгта Заквр һарсмн[13]:  

ЗАКВР
Деед цергин ахлачин
Улан цергин әңгсәр
болн Дәәнә-Теңгсин Флотар   1945 җилин май сарин 8-д Берлинд германскин деед командованин элчнр германскин цергин зүткән уга капитуляцин цааснд һаран тәвв.   Мана һазриг эзлхәр ирсн немшин фашистнрта ноолдад боссн олн әмтнә Төрскән харсгч Алдр дән диилврәр төгсв, Германиг бүклднь тараввдн.   Үр красноармейцнр, краснофлотцнр, сержантнр, ахлгчнр, әәрмин болн флотын офицермуд, генералмуд, адмиралмуд болн маршалмуд, Төрскән харсгч Алдр дән Диилврәр төгссн байрла таниг йөрәҗәнәв.   Германиг диилсн төләд, эндр, май сарин 9-д, Диилврин өдрлә, 22 часла мана Төрскнә хотл Москва балһснд Төрскнә нерн деерәс диилвр бәрсн Алдр Улан цергт, Дәәнә-Теңгсин Флотд, миңһн зевсгүдәс һучн дәкҗ хаһад салют өгтхә.   Төрскән харсгч Алдр дәәнд әмнәсн хаһцсн баатрмудт мөңкин санл! Алдр дииләчнр Улан церг болн Дәәнә-Теңгсин Флот өлзәтә болтха!   Деед цергин ахлач, Советск Союзин Маршал И. Сталин

1945 җилин май сарин 9

  Терүнәс нань СССР-ин Деед Хүүвин Президиумин закврар «1941-1945 җилмүдт болсн Төрскән харсгч Алдр дәәнд Германиг диилсн төләд» медаль һарһв[13].   1945 җилин май сарин 9-д түрүн нәәрлһн болад, ик салютар төгссмн. Советск олн әмтнә санлд тер байр тодлндв. Германиг диилснә байрин керг-үүлдврмүд 1945-гч җилд июнь сарин 24-д Диилврин Парадар төгсв[13].

1945 җиләс авн 1964 җил күртл

1945—1947 җҗ. Диилврин Өдр амрлһна өдр бәәсмн[5], болв, 1947 җилин декабрь сарин 23-д СССР-ин Деед Хүүвин Президиумин закврар амрлһна өдр уурасмн: амрлһна өдриг Шин җилин байрмудт орулсмн[14]. 17 җил давсна хөөн, Брежневин  (рус.) (хал. цагт, Алдр Диилврин өөнд нерәдәд 1965 җилд Диилврин Өдр хәрү амрлһна өдр болна[15][16].

Ода бәәх эн байрин темдгүд нег өдрәр һарч ирсн уга. Үлгүрлхд, дәәнә хөөтк түрүн 20 җилмүдт Диилврин Парад негх дәкҗ болсмн — 1945-гч җилин июнь сарин 24-д. Дарук 20 җилд керг-үүлдврмүд ховр болсмн, ик зунь салют өндг бәәсмн, болв, цуг нутгин олн әмтн ветеранмудтаһан җил болһн Диилврин Өдр хәәрләд темдгләд йовсмн[17].

Сталина, Хрущёвин  (рус.) (хал. цагт байрин өдрин «көтлвр» нег кевәр белддг бәәсмн: цутхлң газетмудт байрин өдрт нерәдсн һадвр халхс барлгдад, байрин асхд, СССР-ин ик балһсдар 30 артиллерийн хаһар салютмуд өгдг бәәсмн. Хрущёвин цагт Сталиныг чигн, дәәнә цагин ахлачнриг хәәрлдгән уурсмн, юңгад гихлә кесгтәнь Хрущёв керлдчксн бәәҗ[17].   1955-гч җилд Алдр Диилврин 10 җилин өөнлә май сарин 9-д дала керг давсн уга, көдлмшин өдр болад, ик балһсдар байрин хургуд давҗ. Балһсдын талвңгудт концертмуд болн олн әмтнә нер болсмн. Москвад болн союзин таңһчсар болн Баатр-балһсдар 30 артиллерийн хаһар салютмуд өгсмн[18].

1958-гч җиләс авн СССР-т нег чигн байрт аһарин парадмуд Улан талвңг деегүр давулгдсн уга[19].

1948-гч җиләс авн 1964-гч җил күртл Диилврин Өдр шаңһа литд темдглгдсн уга[20].

1965 җиләс авн 1991 җил күртл

Диилврин Өдр Москван Улан талвңг деер май сарин 9-д өөнин җилмүдт темдглсмн: 1965, 1975, 1985 җилмүдт.   Алдр Диилврин өдр 20 җилин өөнлә Диилврин Өдр Алдр Октябрьск социалистическ революцин дарук хойрдгч ик чинртә онц байр болсмн. Терүнә төлә Брежнев Диилврин Өдр темдглх цөөкн авъяс батлад авсиг ода күртл күцәгдәд йовна[17]:

  • Улан талвңг деер цергин парад болсмн, Кремлин чуллһна бәәшңгд нәр давсмн; 
  • Диилврин Өдр амрлһна өдр болна.

1965-гч җилин май сарин 9-д Төрскән харсгч Алдр дәәнд диилвр бәрсн байрт нерәдсн хойрдгч парад болсмн[19].

Тер цагас авн байрин темдгүд улм немгдәд бәәнә. 1967-гч җилин Диилврин Өдрлә Брежнев Нерн уга Салдсин Оршавр секлһнд орлцсмн. 1975-гч җилин май сарин 9-д Ленина Мавзолейд болн Нерн уга Салдсин Оршаврт цецгәс тәвәд (35 минут), 13:00 часла Улан талвңг деер Москван баһчудын дембрлтә манифестац давсмн[21] (45 минутын алднд), 15:00 — байрин нәр, в 18:50 — тагчг минут, 21:00 — Диилврин салют[17].   Җирдгч җилмүдәс авн майин 9-нә цергчнрин парадмуд СССР-ин кесг балһсдар болдг болсмн. Эн өдр цергин әңгүд, цергин сурһулин оютд балһсдиннь һудмҗсар маршар йовад, дәәчнрин мемориалмудт болн әмнәсн хаһцсн дәәчнрт нерәдсн бумблвст цецгәс тәвәд, митингуд давулдг болсмн[17].

1985-гч җилин майин 9-д һурвдгч парад давсмн (Диилврин 40 җилд нерәдсмн)[20]. 1990-гч җилин май сарин 9-д дөрвдгч парад болсмн. Төрскән харсгч Алдр дәәнә техник орсмн[20].

Өдгә цагин Әрәсәд

СССР тарсна дару өөнин 1995-гч җил күртл Улан талвңг деер май сарин 9-д цергин парадмуд болдган уурсмн. Тиигт Москвад хойр парад давла: Улан талвңг деер (йовһн зергләнд) болн Поклонн уул деер (церг болн дәәнә техникта). Тер цагас авн Улан талвңг деер җил болһн давулгдна, зуг түрүн җилмүдт дәәнә техник угаһар.

Май сарин 9 — Төрскән харсгч Алдр дән чилснә байрин өдр, Дәәчнрин Туурмҗин өдрмүдин болн Әрәсән дәәчнрин туурмҗин санлын өдрмүдин тоод орна[22].

1997-гч җиләс авн орн-нутгин һардачнр Мавзолей деер һарад парад тосдг болв, дәкәд Мавзолеин өмн цаг зуур тосхадг тәвц деер һарад тосдг болв.

2005-гч җиләс авн Ленина Мавзолейиг парадын кемд модар хааһад, өмннь орн-нутгин һардачнр зогсад парад тосдг болв. Эн җилд Москвад болсн парадт һазадын ордудын ик гиичнр ирв, теднә дунд США-н йирңкәлгч Джордж Буш, Францин йирңкәлгч Жак Ширак, КНР-ин толһач Ху Цзиньтао, Италин премьер-министр Сильвио Берлускони болн Германин канцлер Герхард Шрёдер.

2006-гч җилд Әрәсән Федерацин йирңкәлгчин закврар «Дәәнә туурмҗин балһсн» гидг нерн бүрдәгдсмн.

2007-гч җиләс авн эн байрин өдрмүдт Георгиевскин бүч олзлдг болсмн, тер олн келн-улсин негдлт, ветеранмудын күндллһнә болн санлын темдг болҗана[23].

2008-гч җиләс авн Улан талвңг деер болсн парадт дәәнә техник орулад, тер дунд дәәнә авиац орулдг болв.

2010-гч җилин Москван парадт антигитлеровск коалицин Әрәсән нәәҗ болсн нутгудын цергүд Францас, Англяс, США болн Польшас ирҗ орв. Тер җилд Диилврин парад Әрәсән 72 балһсдт давла.

Диилврин байрин зерглән цувлһс Әрәсән болн СНГ-н Баатр нертә балһсдт, цергин муҗст болдг болв. Эн өдр Төрскән харсгч Алдр дәәнә ветеранмудта харһлтс давулна, Нерн уга Салдсин Оршаврмудт, дәәчнрин туурмҗин бумбст цецгәс авч одна, байрин салют өгнә.

2012-гч җилд Томскд түрүн болҗ «Үкл уга мөңкин полк» гидг төсв давв, терүнә орлцачнр зергләндән цувлһст йовад, дәәнд орсн элгн улсиннь зургуд бәрәд йовсмн[24]. 2013-гч җиләс авн тер төсв цуг Әрәсәһәр тархагдад, талдан чигн нутгудар давулгдад, җил ирвәс улм олн әмтн, балһсд болн нутгуд орлцдг болна[25]. 2015-гч җилд төсвд цуг Әрәсән 12 сай улс орлцв[26]. Москвад төсвд 500 миңһн күн орлцв[27], тедн дунд Әрәсән Федерацин йирңкәлгч Владимир Владимирович Путин бас йовла[28].

  • Диилврин Өдр Улан талвңг деер, 2010 җил

    Диилврин Өдр Улан талвңг деер, 2010 җил

  • Диилврин Парад Москвад, 2016 җил

    Диилврин Парад Москвад, 2016 җил

Москвад болсн Диилврин парад

Һол ниитлл: Диилврин Парад Москвад
  • 1995 җилин май сарин 9-д Поклонн уул деер болсн Диилврин парад — Диилврин 50 җилин өөнд нерәдсн парад. Поклонн уул деер мемориальн комплекс болн Манежн талвң деер маршал Г. К. Жуковд нерәдсн бумб сексмн. Улан талвңг деер ветеранмудын парад, Поклонн уул деер дәәнә техникин парад.
  • 2000 җилин май сарин 9-д Улан талвңг деер болсн парад — Диилврин 55 өөнд нерәдсн парад. Ветеранмудын парад сүл болҗ Улан талвңг деер давла.
  • 2005 җилин май сарин 9-д Улан талвңг деер болсн парад — Диилврин 60 җилин өөнд нерәдсн парад. Парад хойр әңгәс тогтв: тууҗин болн өдгә цагин. Хамгин ик темдг болсн йовдлнь — 2600 ветеранмуд дәәнә цагин «полуторк» машисәр йовв. «Георгиевскин бүч» төсв эклв.
  • 2008 җилин май сарин 9-д Улан талвңг деер болсн парад — 63 җилин өөнд нерәдсн парад. Парадын кемд Әрәсән тууҗд түрүн болҗ Улан талвңг деер дәәнә күнд чиңнүртә техник орлцв[29].
  • 2009 җилин май сарин 9-д Улан талвңг деер болсн парад — 64 җилин өөнд нерәдсн Диилврин парад[30].
  • 2010 җилин май сарин 9-д Улан талвңг деер болсн парад — 65 җилин өөнд нерәдсн парад. Парадт 11 335 Әрәсән цергчнр орлцв, дәкәд 13 һазадын ордудын цергчнр, 161 дәәнә техник, 127 самолётмуд болн вертолётмуд орв[31].
  • 2011 җилин май сарин 9-д Улан талвңг деер болсн парад — 66 җилин өөнд нерәдсн парад. Парадт Әрәсән цергчнр болн бронетехникин 106 тоотс орв[32].
  • 2012 җилин май сарин 9-д Улан талвңг деер болсн парад — Диилврин 67 җилд нерәдсн парад. Парадт 14 миңһн цергчнр, дәәнә техник болн самолётмуд орв[33].
  • 2013 җилин май сарин 9-д Улан талвңг деер болсн парад — Диилврин 68 җилд нерәдсн парад. Парадт 11 миңһн цергчнр, олн дәәнә техник болн 68 самолётмуд болн вертолётмуд орв[34].
  • 2014 җилин май сарин 9-д Улан талвңг деер болсн парад — Диилврин 69 җилд нерәдсн парад. Ут тоодан парадт 11 миңһн цергчнр, 151 дәәнә техник, 69 самолётмуд болн вертолётмуд орв[35].
  • 2015 җилин май сарин 9-д Улан талвңг деер болсн парад — Диилврин 70 җилин өөнд нерәдсн парад. Парадт 15 миңһн цергчнр, 194 дәәнә йовһн цергин техник, тер дунд шин танк «Т-14|Армата», 143 самолётмуд болн вертолётмуд орсмн[36].
  • 2016 җилин май сарин 9-д Улан талвңг деер болсн парад — Диилврин 71 җилд нерәдсн парад. Парадт 10 миңһн күн болн 130 дәәнә техник орсмн[37].
  • 2017 җилин май сарин 9-д Улан талвңг деер болсн парад — Диилврин 72 җилд нерәдсн парад. Парадт 10 миңһн күн болн 114 техник, тер дунд бронеавтомобиль «Тайфун-К» болн «Тайфун-М» орсмн[38].
  • 2018 җилин май сарин 9-д Улан талвңг деер болсн парад — Диилврин 73 җилд нерәдсн парад. Парадт 13 миңһн цергчнр болн 150 дәәнә техник орв. Теңгрәр 75 самолётмуд болн вертолётмуд нисв. Парадт түрүн болҗ дәәнә машин «Терминатор (БМПТ)», роботмуд «Уран-9», беспилотникуд «Катран» болн «Корсар (БПЛА) орла»[39].
  • 2019 җилин май сарин 9-д Улан талвңг деер болсн парад — Диилврин 74 җилд нерәдсн парад. Терүнд 13 миңһн күн болн 130 дәәнә техник орв. Түрүн болҗ автомобильс Aurus болн шин АК-12 автоматмуд орла, аһарин әңг Москвад хурта теңгрин бәәдләс иштә болсн уга билә[40].
  • 2020 җилин май сарин 9-д Улан талвңг деер болсн парад — Төрскән харсгч Алдр дәәнә Диилврин 75 җилин өөнд нерәдсн парад. Май сарин 9-д COVID-19 эпидемин учрар саагдад, июнь сарин 24-д давулгдла. Майин 9-д болхла парадын аһарин әңг болсмн. Июнь сарин 24-д парадт 14 миңһн цергчнр, 200 шаху дәәнә техник, 75 самолётмуд болн вертолётмуд орв[41].
  • 2021 җилин май сарин 9-д Улан талвңг деер болсн парад — Диилврин 76 җилд нерәдсн парад. Москван Улан талвңг деер болсн парадт 12 миңһн салдсмуд болн офицермуд орлцсмн, 191 дәәнә машид, 76 самолётмуд болн вертолётмуд орв[42].
  • 2022 җилин май сарин 9-д Улан талвңг деер болсн дәәнә парад — Диилврин 77 җилд нерәдсн парад. Парадт 11 миңһн цергчнр болн 131 өдгә цагин дәәчнрин зевсгүд болн дәәнә техник орв[43].

 

  • Диилврин 70 җилин өөнд нерәдсн Москван Улан талвңг деер болсн парадын аһарин әңг

    Диилврин 70 җилин өөнд нерәдсн Москван Улан талвңг деер болсн парадын аһарин әңг

  • 2015 җилин Диилврин парад

    2015 җилин Диилврин парад

  • 2014 җилд Санкт-Петербургин Дворцовин талвң деер болсн Диилврин парад

    2014 җилд Санкт-Петербургин Дворцовин талвң деер болсн Диилврин парад

  • 2021 җилин май сарин 9-д Москваг тугмудар кеерүлсн кем

    2021 җилин май сарин 9-д Москваг тугмудар кеерүлсн кем

СССР-т урднь ордг нутгудт болдг Диилврин Өдрин кергүд

СНГ-н олн нутгудар Диилврин Өдр темдглгднә, эн амрлһна өдр болна: Азербайджанд, Арменийд, Белоруссьд, Казахстанд, Киргизьд, Молдавийд, Әрәсәд, Таджикистанд, Туркменистанд[3][4], Узбекистанд болн Грузийд, Абхазийд[44], Өмн үзгин Осетьд[45], Приднестровьд. Җил болһн Россотрудничествин дөңгәр Диилврин Өдр һазадын ордудар темдглгднә. Эн өдр нарт-делкән олн ормар байрин темдгтә кергүд давна.

Азербайджан

Азербайджанд Диилврин Өдр, май сарин 9-г ик омгтаһар күндлнә. Азербайджана йирңкәлгч Гейдар Алиевин шиидврәр, 1994-гч җиләс авн җил болһн май сарин 9-д Диилврин Өдр темдглгднә, эн амрлһна өдр болна. Җил болһн Азербайджана йирңкәлгч Ильхам Алиев  (рус.) (хал. май сарин 9-д ветеранамудта Бакуд бәәх хойр дәкҗ Советск Союзин Баатрин нертә нисәч Ази Аслановин  (рус.) (хал. оршавр деер харһна[прим. 1][46], бумбд цецгәс авч ирәд, Төрскән харсгч Алдр дәәнд хорсн Азербайджана дәәчнрин санл хадһлна[47][48][49].

2016 җилин май сарин 9-д Азербайджана йирңкәлгч Ильхам Алиев Төрскән харсгч Алдр дәәнә ветеранамудта Бакуд бәәх хойр дәкҗ Советск Союзин Баатрин нертә нисәч Ази Аслановин оршавр деер

2016-гч җиләс авн Бакуд «Үкл уга мөңкин полк» төсвиг Азербайджана олн әмтн хазгудын Ниицәнә ханьд давулад орлцна. Олн әмтн Бакун Наримановск районд бәәх Төрскән харсгч Алдр дәәнд хорсн дәәчнрин мемориалд, ахнрин оршавр деер хурад, цецгәс нерәдәд, фашистнрас төрскән харссн дәәчнрин санл күндлнә[прим. 2][46][50][51].

Армень

Армень Төрскән харсгч Алдр дәәнә орлцачнриг хәәрләд, Диилврин Өдриг «армян олн улсин зөрмгин болн туурмҗин өдр болҗ хадһлгдна»[52].

Диилврин Өдрин өмн җил болһн ик балһсдар «Георгиевскин бүчр» гидг төрскнч чинртә төсв давна[53][54][55]. 2016-гч җиләс авн «Арменин үкл уга мөңкин Полк» Ниигмин төрскнч бүрдәц җил болһн Ереванд болн Гюмрид «Үкл уга мөңкин полк» болн «Санлын хаалһс» гидг төсвмүд давулна[56][57][58]. 2020-гч җилд «Мини Баатрин тууҗ» гидг онлайн төсв давна, терүнә йовудт нутгин иргн болһн дәәнд орлцсн аав-ээҗиннь тускар келҗ өгнә[59].

Арменин ик һардачнр болхла тууҗин санлыг хадһлһна кергт Советин йосна цагин олн әмтнә тәвциг өөдән үнлнә. Нацистнрин Германин өмнәс босад, фашистнрас харссн өвкнрин санл күндләд, тууҗд худл, буру орулхас саглна[52].

Диилврин Парк болн Арменин Эк (монумент) 2020 җилин май сарин 9

Узбекистан

Узбекистанд 1999-гч җилин май сарин 9-с авн келн-улсин байрин өдр — Санлын болн күндллһнә Өдр темдглдг йоста[60].

Украин

  1991-гч җиләс авн 2015-гч җил күртл Украинд Диилврин Өдр «Төрскән харсгч Алдр дәәнә Диилврин өдр» май сарин 9-д темдглдг бәәсмн. Зуг 2015-гч җилин апрель сарин 9-д Украина Деед Рада «1939—1945 җилмүдин Хойрдгч нарт-делкән дәәнд нацизмиг диилсн тодлвр» гидг зака батлсмн, майин 9-д закаг йирңкәлгч батлсмн, майин 21-д закан эдлврт орсмн. 1997-гч җилин июнь сарин 10-д һарсн № 503/97 тойгта Украина йирңкәлгчин «Йосна шин закврмудиг зәңгллһнә болн эдлврт орх цагин туск диг-дарана» закврар шин заквр зәңглсн өдрин маңһдуртнь чаңһ авна.

2010 җилин май сарин 9-д Киевин Крещатикт болсн Диилврин өдр, танк Т-34-85

Шаңһа байрин өдрмүд дунд Санлын болн эвлцәнә өдр (8 мая) болн Хойрдгч нарт-делкән дәәнд нацизмиг диилсн өдр (9 мая). Дәкәд 2015-гч җиләс авн Украинд «декоммунизацин» йовудт нутгт советскин сүлд темдгүд тоньлһсмн[61], тер дотр Диилврин Туг[62].

Байрин өдриг шаңһа тоод сольсн болв чигн, олн әмтн Диилврин Өдриг җил болһн май сарин 9-д темдгләд бәәнә. Тиигәд, 2017-гч җилд Украина кесг районмудын цутхлңгудт «Үкл уга мөңкин полк» төсв давла, зуг терүнд хурсн улс националистнрин багмудта ноолдсмн[63] .

2018-гч җилд бас тер төсвин йовудт Киевд ноолдас учрсн билә[64]. Дәкәд болхла Диилврин Өдрлә хөрлһсн советин йосна сүлд темдгүд зүүсн улсиг бәрәнд орулсм (цуг нутгар 14 күн бәргдсмн)[65]

Төрскән харсгч Алдр дәәнә сүлд темдгүд

Төрскән харсгч Алдр дәәнә сүлд темдгүд СССР-т Мөңкин Һал, Баатр-балһсдт босхсн мемориалмуд, Төрскән харсгч Алдр дәәнә Одн, гвардейскин бүч, улан зүстә хальмпр, улан однта салдсин пилотк махла болн нань чигн. Хөөннь терүнд «георгиевскин бүч» төсв Әрәсән Федерацд болн терүнә иҗл төсвмүд СНГ-д.

СССР-ас һатц темдглдг һазрмуд

 Израиль улс. Израильд Диилврин Өдр бас темдглнә[66]. 2000-гч җилд Хойрдгч нарт-делкән дәәнә ветеранамудыг болн блокадт туссн улсиг харслһна закан һарсмн, тиим йовдл СССР-ас нүүҗ ирсн олн улсин күчәр күцәндсн мөн[67]. Диилврин парадмуд Төрскән харсгч Алдр дәәнә ветеранмудта давна, Германиг диилснд теднә күчн дарунь тодлгдсн уга, болв, Израилин шаңһа заканд батлгдсмн[67][прим. 3]. 2017-гч җилин июль сард Израилин парламент нацистнрин Германь деер Диилвр бәрсн Өдр май сарин 9-д темдглх Закаг батлҗ авла[68][69].

 Сербия. Май сарин 9-д Сербийд шаңһа байрин өдрмүдин тоод орна.

 ФРГ. Германин байрин өдрмүд дунд майин 8 Сулдхлһна өдр темдглгднә. Шаңһа байрин җигсәлтд эс бәәвв чигн, цуг нутгар олн-зүсн санлын керг-үүлдврмүд давна, нег үлү өөнин җилмүдт. Дәкәд болхла Берлинд майин 9 Трептов-паркд бәәх Дәәч-сулдхач бумбд цецгәс нерәднә, олн әмтнә нәр болна, терүнд ик зууһар урднь СССР-т бәәсн орс келтә әмтн ирәд нәәрлнә[70].

 Англь улс. 2007-гч җиләс авн Лондонд (Великобритания) җил болһн Диилврин Өдр темдглгднә. Онц оньгт Ар үзгин конвойд өгдг йоста. Байрин өдриг май сарин 9-д темдглнә, Белфаст нерлһтә крейсер деер бәәх музейд әмтн хурна (Темза һолын амнд торһата крейсер деер музей секгдсмн), тедн дунд британск болн әрәсән ветеранмуд, британской хаана өрк-бүлин улс, Әрәсән болн британин дипломатмуд. 2012-гч җиләс авн байрин нәәрт Королевск филармоническ оркестр орлцад, эркн биш П. И. Чайковскин «1812 год» гидг увертюриг нааддг йоста. Терүг крейсерин пушксин хаһлтар дахулна.

 Болгар улс. 1945-гч җиләс авн 1989 җил күртл Болгарин олн әмтнә республикд Диилврин Өдр җил болһн май сарин 9-д темдгләд бәәсмн. 1989-шч җилин ноябрь сарин 10-д эн өдр шаңһа байрин өдрмүдин тоод ордган уурв. Болв, болгар улс дунд — Орс җисәнд ордг әмтн болн шаҗна үнн итклин заңшалын әмтн җил болһн Диилврин Өдриг темдглнә. 2005-гч җиләс авн Диилврин Өдр темдглдг болгар улс георгиевскин бүч зүүдг болв.

 Словак улс. Словакийд Улан цергин Чехословакиг болн Дорд үзгин Европиг Хойрдгч нарт-делкән дәәнд сулдхсн чинриг зөвәр өөдән үнлнә. Словакиг сулдххин төлә 63 миңһн советск цергчнр әмән өгсмн. Нацизмиг диилсн өдр эн орн-нутгт шаңһа байрин өдр болад, май сарин 8-д темдглгднә. Йирңкәлгч болн премьер-министр эн өдр дәәнә мемориалмудт одад цецгәс залад, санлын кергүд давулна. Словакиг нацистнрас сулдхсн салдсмудин санлыг сәәнәр үгдән болн кергүдтән батлсн төршлч кесг дәкҗ премьер-министр бәәсн Роберт Фицо болна[71][72].  

  • Берлинд бәәх Дәәч-сулдхач монументд тәвсн цецгәс, 2010 җилин май сарин 9. 

    Берлинд бәәх Дәәч-сулдхач монументд тәвсн цецгәс, 2010 җилин май сарин 9. 

  • Болгар улс Софийд бәәх Советск цергин бумбин өмн, 2015 җилин май сарин 9

    Болгар улс Софийд бәәх Советск цергин бумбин өмн, 2015 җилин май сарин 9

Диилврин Өдрт нерәдсн ачлврмуд

СССР

Орден «Победа» «Диилвр» Одн
Медаль «За взятие Берлина» «Берлиныг эзлсн төлә» медаль
Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» «1941—1945 җҗ. Төрскән харсгч Алдр дәәнд Германиг диилсн төләд» медаль
Юбилейная медаль «Двадцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» «1941—1945 җҗ. Төрскән харсгч Алдр дәәнә Диилврин хөрн җилин өөн» өөнин медаль
Order of Glory Ribbon Bar.png «Төрскән харсгч Алдр дәәнә Диилврин 25 җилин өөн» өрчин темдг
Юбилейная медаль «Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» «1941—1945 җҗ. Төрскән харсгч Алдр дәәнә Диилврин 30 җилин өөн» өөнин медаль
Юбилейная медаль «Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» «1941—1945 җҗ. Төрскән харсгч Алдр дәәнә Диилврин дөчн җилин өөн» өөнин медаль

Болгарий

Медаль «Отечественная война 1944—1945 гг.» «1941—1945 җҗ. Төрскән харсгч Алдр дән» медаль
Медаль «За участие в антифашистской борьбе» «Фашистнрин хоршлтд орлцсн төлә» медаль
Медаль «30 лет Победы над фашистской Германией» «Фашистск Германь деер Диилврин 30 җилин»
Медаль «40 лет Победы над фашизмом» (НРБ) «Фашизм деер Диилврин 40 җил» медаль

 

Диилврин 30 җилин өөнд нерәдсн деншг, 1975 җ.

Югославь

Партизанский памятный знак 1941 года 1941 җилин партизанмудын темдг
Медаль «30 лет победы над фашизмом» «Фашизм деер Диилврин 30 җил» медаль
Медаль «Смерть фашизму — свобода народу» «Фашизмд үкл — олн әмтнд әмдрл»

Әрәсә

Медаль «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» «1941—1945 җҗ. Төрскән харсгч Алдр дәәнә Диилврин 50 җилин өөн» өөнин медаль
Медаль 60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг. «1941—1945 җҗ. Төрскән харсгч Алдр дәәнә Диилврин 60 җилин өөн» өөнин медаль
Медаль «65 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» «1941—1945 җҗ. Төрскән харсгч Алдр дәәнә Диилврин 65 җилин өөн» өөнин медаль
70 victory rib.png «1941—1945 җҗ. Төрскән харсгч Алдр дәәнә Диилврин 70 җилин өөн» өөнин медаль
Медаль «75 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» «1941—1945 җҗ. Төрскән харсгч Алдр дәәнә Диилврин 75 җилин өөн» өөнин медаль

Азербайджан

Медаль «75 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (Азербайджан) «1941—1945 җҗ. Төрскән харсгч Алдр дәәнә Диилврин 75 җилин өөн» өөнин медаль

Беларусь

60 лет освобождения Республики Беларусь от немецко-фашистских захватчиков «Беларусь Таңһчиг немшин-фашистнрас сулдхсна 60 җил» медаль
65 лет освобождения Республики Беларусь от немецко-фашистских захватчиков «Беларусь Таңһчиг немшин-фашистнрас сулдхсна 65 җил» медаль
70 лет освобождения Республики Беларусь от немецко-фашистских захватчиков «Беларусь Таңһчиг немшин-фашистнрас сулдхсна 70 җил» медаль
75 лет освобождения Беларуси от немецко-фашистских захватчиков «Беларусь Таңһчиг немшин-фашистнрас сулдхсна 75 җил» медаль
75 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 годов «1941—1945 җҗ. Төрскән харсгч Алдр дәәнә Диилврин 75 җилин өөн» өөнин медаль

 

Диилврин 20 җилин өөнин деншг, 1965 җ.

Украина

«Украинаг сулдхсна 50 җил» санлын темдг
Юбилейная медаль «60 лет освобождения Украины от фашистских захватчиков» «Украинаг фашистнрас сулдхсна 60 җил» медаль"
Медаль «70 лет освобождения Украины от фашистских захватчиков» «Украинаг фашистнрас сулдхсна 70 җил» медаль"
Юбилейная медаль «70 лет Победы над нацизмом» «Нацизм деер Диилвр бәрснә 70 җилин өөн» өөнин медаль
Орден Богдана Хмельницкого (Украина) Богдан Хмельницкин Одн

Казахстан

Медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (Казахстан) «1941—1945 җҗ. Төрскән харсгч Алдр дәәнә Диилврин 60 җилин өөн» өөнин медаль
Медаль «65 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (Казахстан) «1941—1945 җҗ. Төрскән харсгч Алдр дәәнә Диилврин 65 җилин өөн» өөнин медаль

ЛНР

Юбилейная медаль «70 лет Победы» «Диилврин 70 җил» өөнин медаль

Молдавь

Орден Республики (Молдавия) Таңһчин Одн

Туркменистан

  • «1941—1945 җҗ. Төрскән харсгч Алдр дәәнә Диилврин 60 җилин өөн» өөнин медаль
  • «1941—1945 җҗ. Төрскән харсгч Алдр дәәнә Диилврин 75 җилин өөн» өөнин медаль

Израиль

Медаль «Борец с нацизмом» «Нацизмта ноолдач» медаль

Диилврин Өдр сойлд

Көгҗм

  • Диилврин Өдр (дун)

Телеүзлвр

  • «Диилврин салют» (7 концертмудын көтлврмүд СССР-ин Төвин телеүзлвр (реж. Виктор Черкасов), 1983—1985)
  • «Майин 9. Эврә хәрлцән» (телеальманах, 2008—2010)

Кино

  • Диилврин Өдр (документальн фильм, Сергей Лозница, 2018)

Филателия

Һол ниитлл: Диилврин өдр филателийд  (рус.) (хал.
  • Поштын марк  «Диилврин байр». СССР, 1945  (ЦФА [АО «Марка»] № 962)

    Поштын марк  «Диилврин байр». СССР, 1945  (ЦФА [АО «Марка»] № 962)

  • Поштын марк Да здравствует наша Победа!. СССР, 1945

    Поштын марк Да здравствует наша Победа!. СССР, 1945

  • Поштын блок  Диилврин Өдрин 65 җилин өөнд нерәдсн. Азербайджан, 2010

    Поштын блок  Диилврин Өдрин 65 җилин өөнд нерәдсн. Азербайджан, 2010

  • Өөнин поштын марк, Диилврин 60 җилин өөнд нерәдсн. Украин, 2005

    Өөнин поштын марк, Диилврин 60 җилин өөнд нерәдсн. Украин, 2005

  • Поштын марк СССР, 1985 җ.

    Поштын марк СССР, 1985 җ.

  • Марк 2015 җил, Беларусь

    Марк 2015 җил, Беларусь

  • Өөнин поштын марк, Диилврин 70 җилин өөнд нерәдсн (2015 год), Армений

    Өөнин поштын марк, Диилврин 70 җилин өөнд нерәдсн (2015 год), Армений

Диилврин Өдр Орс үнн итклин чонҗд

1945-гч җилин Пасхин үгдән Москован болн цуг Орсин Патриарх Алексий I иигҗ бичсмн[73]:

Пасхан әрүн байр, Христосин Әмдрлһн Германин харңһу фашистнр деер диилвр бәрх цаг өөрхн болҗах ицлтә ирлцнә, залһлдата. Тер өдр болһн мана күчтә цергчнр болн союзникуд өөрдхүләд йовна.  

Христосин герлд болн чидлд фашизмин хар әәмшг тарад, Бурхна аһу күчн күүнә ик ухан деер делгрв.

Мөргүлин тодлврмуд

26 апреля (9 мая), Диилврин Өдрлә, Орс үнн итклин чонҗд әмнәсн хаһцсн дәәчнрин санл гидг мөргүл давна — эн өдр иим мөргүлин тодлврта һанцхн өдр болҗана. Литургийин дару чонҗст хорсн дәәчнрин санлд панихидан ном умшна[74]. Диилврин Өдрлә җил болһн болдг мөргүл «1941—1945 җилмүдт Төрскән харсгч Алдр дәәнд итклин, Төрскнә болн олн әмтнә төлә хорсн дәәчнрин болн хамг улсин санлд » Орс үнн итклин чонҗин 1994 җилин Архиерейскин Собор батлҗ авсмн[75].   2010-гч җилин Диилврин Өдрин өмн Москован болн цуг Орсин Патриарх Кирилл Әрәсән хамг Орс үнн итклин чонҗсд «мана Төрскн тууҗин турштан үзәд уга әәмшгтә хортнас мөлтрснә мөргүл давулх» заквр һарһсмн. Тер мөргүлд олзлх номиг Патриарх эврән тогтасмн. Терүнә төлә әрүн Москван Филаретын ном авсмн. Тер ном Орсин церг Наполеоныг диилснд нерәдсн болна[76].

Йовдлын шалһлт

Диилврин төрәр келсн цагтан Патриарх Кирилл «эн Диилвр Бурхна евәләр болсмн», дән болхла, терүнә келсәр, Деедсин шүүвр болсмн, терүг гемән сурад тосх кергтә[76]:

Тиигхлә Деедс һәәхмшгтә йовдл учрах, кезәнә Москваг болн Европиг әәмшгәс харсҗ авсн мет

— Интерфакс. Патриарх Кирилл написал специальную молитву для Дня Победы[76]

  Патриарха Кириллын келсәр, Москован Филаретын бәәсн цагт (XIX зун җилд) Орс үнн итклин чонҗд 1812 җилин Төрскән харсгч дән, Наполеона дәврлһн цуг олн әмтнд «килнцд өгсн цааҗллһ» гиҗ тоолгдсн бәәҗ. Җил хооран (тернь 2009 җилд) Диилвриг Бурхна хәәрл гиҗ тоолх кергтә, гиҗ келсмн. Юңгад гихлә дән әмтнә килнцин аш, гиһәд тер саамд «зәңгллһнә бүрдәцсин бичснд алң болв»: кесг седкүлчнр тер тезисиг бурүлҗ кемәлһсмн[76].   Болв, Төрскән харсгч Алдр дәәнә шалһлт олн әмтнә килнцин ашт «Бурхна өглһн» болсмн, гиҗ эртинә келсән батлв[прим. 4] Кирилл (Павлова) 1990-гч җилмүдт келсн цагтан, «алдр әәмшгтә Төрскән харсгч дән Бурхна өглһнә ашар болсмн» әмтнә килнцнь болхла — бурхн угаһар бәәҗ, шаҗиг тоньлһҗ уга кех седвәр болҗана[77][78].

Бурхн хортна седвәриг эртәснь үзәд, ик мууг болһшго төләд дәәг болһсмн. Айстан биш

— Архимандрит Кирилл (Павлов). Я шёл с Евангелием и не боялся…[77][78]

Төрскән харсгч Алдр дәәнә «Диилврин Өдр» гидг нерәдлһнә тууҗ

Орсин утх-зокъялд «Диилврин өдр» гидг тодлвр түрүн болҗ Москван төлә бәрлдәнә хөөн һарч ирсмн. Долан хонг давад, Улан церг түрүн болҗ экләд дәврсн цагт, 1941-гч җилин декабрь сарин 12-т. Бичәч Илья Эренбург «Диилврин заяч» гидг невтрүллһдән «Московский железнодорожник» газетд барлсмн:[79][80]  

«Төмр хаалһс — цутсд болҗана, теднә дотрар орн-нутгин цусн һооҗна: бу-сумн болн һуйр, бомбс болн нефть. Улан цергин демнч, эдн ах-дү болҗана, негнь — хаһад, наадкнь сумнь авч өгнә. Мана төмр хаалһчнр зөргтә баатрмуд болҗ үзгдв. Нисәчнр, танкистнр, артиллеристнр, теңгмчнр мет, эдн Диилврин төлә зүткнә. Би Брянскд төмр хаалһчнр бәрлдәнә тал дунд көдлҗәхнь үзләв. Бомбс унад бәәвв чигн, эдн сумта вагонмудан салһад бәәлә… Диилврин Өдр ирсн цагт мана дәәчнр түрүн болҗ төмр хаалһчнриг ухандан тодлх…»[79][81]

Темдглл

Тәәлврмүд
  1. ↑ 2020-гч җиләс авн COVID-19 пандемияс иштә медәтә улсиг хальдврта гемәс харсад, тиим харһлтс давхш
  2. ↑ В 2021 году в связи с пандемией COVID-19 акция состоялась в онлайн-формате.
  3. ↑ Тер мет Израилин абсорбцин министр Софа Ландвер 2013-гч җилд темдглсмн: «гитлерин Германиг дарсна чинриг Израиль ода шиңкән онҗ бәәнә, эн улс күцәсн дааврта аһу ик керг уга болсн болхла, ода мана еврейск нутг чигн уга болх билә» (см.Израиль отмечает День Победы над нацистской Германией (9 Хөн сарин 2013). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.Архивная копия от 18 Хөн сарин 2015 на Wayback Machine)
  4. ↑ В отдельных источниках упоминается как схиархимандрит.

 

Сурвлҗс
  1. ↑ Парламент Израиля утвердил празднование Дня Победы 9 мая. РИА Новости. Архивная копия от 29 март сарин 2018 на Wayback Machine
  2. ↑ Президент Словакии отметила роль Красной армии в освобождении Восточной Европы. День Победы над фашизмом является в стране государственным праздником и отмечается 8 мая. ТАСС (8 Хөн сарин 2023). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.
  3. ↑ 1 2 Национальные праздники Туркмении.
  4. ↑ 1 2 В Туркменистане утверждён новый перечень праздничных и памятных дат (21 Туула сарин 2008). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.
  5. ↑ 1 2 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 8 мая 1945 г. «Об объявлении 9 мая праздником победы». base.garant.ru. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.
  6. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 26 апреля 1965 г. «Об объявлении 9 мая нерабочим днём». base.garant.ru. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.
  7. ↑ 1 2 Россия и СССР в войнах XX века. Потери вооружённых сил. soldat.ru. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.
  8. ↑ Берлинская операция 1945 — статья из Большой советской энциклопедии
  9. ↑ «За Берлин» в Учительской газете. ug.ru. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.
  10. ↑ Улан Тугиг Рейхстагин ора деер батлсна туск зәңглһ дәкәд чигн бәәнә
  11. ↑ Сводка Совинформбюро за 15 мая 1945 года. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.
  12. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 8 мая 1945 г. «Об объявлении 9 мая праздником победы». base.garant.ru. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.
  13. ↑ 1 2 3 Татьяна Воронцова. Проект «Уроки истории. XX век». Юбилеи Победы. urokiistorii.ru (26 Хөн сарин 2009). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.
  14. ↑ 70-летие Великой Победы. Гарант. ру, информационно-правовой портал (20 Хөн сарин 2018). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивная копия от 20 Хөн сарин 2018 на Wayback Machine
  15. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 26 апреля 1965 г. № 3478-VI «Об объявлении 9 мая нерабочим днём». Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 23 Үкр сарин 2015 года.
  16. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 26 апреля 1965 г. № 3479-VI «О признании утратившей силу статьи 1 Указа Президиума Верховного Совета СССР от 23 декабря 1947 г.» Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 22 Хөн сарин 2015 года.
  17. ↑ 1 2 3 4 5 Денис Бабиченко. Эти дни Победы. Итоги, № 19/465 (10 Хөн сарин 2005). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 19 Бар сарин 2019 года.
  18. ↑ «Этот День Победы»: когда 9 мая стало выходным и как отмечали праздник в СССР и России. ТАСС (7 Хөн сарин 2015). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивная копия от 7 Хөн сарин 2015 на Wayback Machine
  19. ↑ 1 2 История парадов Победы на Красной площади — Биографии и справки — ТАСС. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 10 Туула сарин 2021 года.
  20. ↑ 1 2 3 История парадов Победы на Красной площади — Биографии и справки — ТАСС. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 10 Туула сарин 2021 года.
  21. ↑ «Этот День Победы»: когда 9 мая стало выходным и как отмечали праздник в СССР и России — ТАСС. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 13 Хөн сарин 2021 года.
  22. ↑ Федеральный закон от 13 марта 1995 г. № 32-ФЗ «О днях воинской славы и памятных датах России» (рус.). Kremlin.ru. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 26 Үкр сарин 2021 года.
  23. ↑ "Георгиевская ленточка": история акции, РИА Новости (20070424T1254). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.
  24. ↑ Бессмертный полк. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 16 Мөрн сарин 2015 года.
  25. ↑ Акция «Бессмертный полк» пройдёт 9 мая в 800 городах 12 стран мира. «РИА Новости» (2 Мөрн сарин 2015). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.Архивная копия от 6 Мөрн сарин 2015 на Wayback Machine
  26. ↑ В шествии «Бессмертного полка» участвовали 12 миллионов россиян. РИА Новости (9 Хөн сарин 2015). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивная копия от 11 Хөн сарин 2015 на Wayback Machine
  27. ↑ Что увидел и чего не увидел Запад в День Победы. РИА Новости (12 Хөн сарин 2015). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.Архивная копия от 15 Хөн сарин 2015 на Wayback Machine
  28. ↑ Путин с портретом отца-фронтовика присоединился к шествию «Бессмертного полка». ТАСС (9 Хөн сарин 2015). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивная копия от 11 Хөн сарин 2015 на Wayback Machine
  29. ↑ Военный парад в честь 63-й годовщины Победы в Великой Отечественной войне. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 2 Хөн сарин 2022 года.
  30. ↑ Военный парад на Красной площади. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 2 Хөн сарин 2022 года.
  31. ↑ На Красной площади состоялся парад в честь 65-й годовщины Великой Победы. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 2 Хөн сарин 2022 года.
  32. ↑ Военный парад на Красной площади. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 2 Хөн сарин 2022 года.
  33. ↑ Военный парад в честь 67-й годовщины Великой Победы. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 2 Хөн сарин 2022 года.
  34. ↑ Военный парад в честь 68-й годовщины Великой Победы. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 2 Хөн сарин 2022 года.
  35. ↑ Парад Победы на Красной площади. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 2 Хөн сарин 2022 года.
  36. ↑ Парад в честь 70-летия Великой Победы. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 2 Хөн сарин 2022 года.
  37. ↑ Военный парад на Красной площади. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 2 Хөн сарин 2022 года.
  38. ↑ Военный парад на Красной площади. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 2 Хөн сарин 2022 года.
  39. ↑ Военный парад на Красной площади. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 2 Хөн сарин 2022 года.
  40. ↑ Парад Победы — 2019. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 9 Хөн сарин 2021 года.
  41. ↑ Парад в честь 75-летия Великой Победы. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 8 Мөрн сарин 2022 года.
  42. ↑ Чем запомнился Парад Победы 2021 года. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 31 Бар сарин 2021 года.
  43. ↑ Парад военной техники и авиации 9 мая // kp.ru. — 2022. Архивировано 10 Хөн сарин 2022 года.
  44. ↑ Государственные праздники Республики Абхазия. apsny.ru. Дата обращения: 28 Мөрн сарин 2026.
  45. ↑ В Южной Осетии утверждён календарь праздничных дней и памятных дат. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 30 Үкр сарин 2012 года.
  46. ↑ 1 2 В России и Азербайджане отмечают 76-ю годовщину Победы в Великой Отечественной войне. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 18 Мөчн сарин 2021 года.
  47. ↑ Ильхам Алиев и Мехрибан Алиева посетили могилу Ази Асланова. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 10 Хөн сарин 2022 года.
  48. ↑ Ильхам Алиев и Мехрибан Алиева посетили могилу Ази Асланова. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 10 Хөн сарин 2022 года.
  49. ↑ Ильхам Алиев посетил могилу Ази Асланова. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 10 Хөн сарин 2022 года.
  50. ↑ Победа объединяет: акция «Бессмертный полк» прошла в Баку. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 10 Хөн сарин 2022 года.
  51. ↑ Мы их помним, значит, они живут вечно: как в Баку отметили День Победы — фото. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 10 Хөн сарин 2022 года.
  52. ↑ 1 2 Енокян А.В. Историческая память о Великой Отечественной войне в Армении // cyberleninka.ru. — 2020.
  53. ↑ В Ереване стартовала акция "Георгиевская ленточка", РИА Новости (28.04.2019). Архивировано 28 Мөрн сарин 2022 года. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.
  54. ↑ В Ереване дан старт акции «Георгиевская ленточка», Армянский музей Москвы (01.09.2021).
  55. ↑ В Армении стартовала акция "Георгиевская лента", ru.armeniasputnik.am (27.04.2022).
  56. ↑ К шествию «Бессмертный полк» в Ереване присоединился и президент Армении Армен Саркисян, panorama.am (09.05.2018). Архивировано 26 март сарин 2022 года. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.
  57. ↑ Бессмертный полк Армении пройдет по Еревану в четвёртый раз, rusarminfo.ru (09.04.2019). Архивировано 12 Мөрн сарин 2021 года. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.
  58. ↑ Безмолвная акция «Бессмертный полк» прошла в Ереване // https://ru.armeniasputnik.am/. — 2022. — 9 Хөн сарин. Архивировано 10 Хөн сарин 2022 года.
  59. ↑ Шествие "Бессмертного полка" запускает онлайн-акцию "История Моего Героя": подробности. am.sputniknews.ru (23 Мөрн сарин 2020). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 10 Хөн сарин 2022 года.
  60. ↑ maksad. День Памяти и Почестей в Узбекистане – как он возник (рус.). Нnuz.uz (8 Хөн сарин 0226). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.
  61. ↑ Порошенко велел отказаться от понятия «Великая Отечественная война». Взгляд (интернет-газета) (15 Хөн сарин 2015). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.Архивная копия от 5 Мөрн сарин 2016 на Wayback Machine
  62. ↑ День без Победы — Как Киев борется с праздником 9 Мая (8 Хөн сарин 2016). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивная копия от 8 Хөн сарин 2016 на Wayback Machine
  63. ↑ Кошмар на улице Мазепы: как радикалы срывали празднование 9 Мая на Украине. russian.rt.com (9 Хөн сарин 2017). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.
  64. ↑ Украинские националисты разбили нос участнику «Бессмертного полка» в Киеве. 360.ru/news/mir (9 Хөн сарин 2018). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.
  65. ↑ Первые провокации: драка на шествии «Бессмертного полка» в Киеве, главу «Россотрудничества» облили зелёнкой и нечистотами (ФОТО, ВИДЕО). rusvesna.su (9 Хөн сарин 2018). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.
  66. ↑ В Израиле отмечают День Победы. «Первый канал». Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивная копия от 18 Хөн сарин 2015 на Wayback Machine
  67. ↑ 1 2 Эла Котлер. (Израиль)Израиль отмечает День Победы над нацистской Германией. Международное французское радио (9 Хөн сарин 2013). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.Архивная копия от 18 Хөн сарин 2015 на Wayback Machine
  68. ↑ Парламент Израиля утвердил празднование Дня Победы 9 мая (29 март сарин 2018). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.Архивная копия от 29 март сарин 2018 на Wayback Machine (рус.)
  69. ↑ Закон о Дне победы над нацистской Германией (2017) (9 Хөн сарин 2018). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивная копия от 9 Хөн сарин 2018 на Wayback Machine (иврит)
  70. ↑ Gedenken am «Tag des Sieges» — Tausende Menschen am Ehrenmal in Treptow (2 Үкр сарин 2016). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивная копия от 2 Үкр сарин 2016 на Wayback Machine (нем.)
  71. ↑ Партия «пророссийского» экс-премьера победила на выборах в Словакии. РБК (1 Хулһн сарин 2023). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.
  72. ↑ Президент Словакии отметила роль Красной армии в освобождении Восточной Европы. День Победы над фашизмом является в стране государственным праздником и отмечается 8 мая. ТАСС (8 Хөн сарин 2023). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.
  73. ↑ Божиею милостию смиренный Алексий, Патриарх Московский и всея Руси преосвященным архипастырям, пастырям и верным чадам Православной Русской церкви // «Журнал Московской Патриархии». — 1945. — № 5, май.
  74. ↑ Елизавета Киктенко.Родительские субботы. «Фома» журнал.Архивная копия от 18 Хөн сарин 2015 на Wayback Machine
  75. ↑ Месяцеслов, 26 апреля по старому стилю / 9 мая по новому стилю (20150518102201). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.Архивная копия от 18 Хөн сарин 2015 на Wayback Machine
  76. ↑ 1 2 3 4 Патриарх Кирилл написал специальную молитву для Дня Победы. Интерфакс. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.Архивная копия от 18 Хөн сарин 2015 на Wayback Machine
  77. ↑ 1 2 Проповеди схиархимандрита Кирилла (Павлова). «Азбука веры» (3 Мөрн сарин 2015). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивная копия от 3 Мөрн сарин 2015 на Wayback Machine
  78. ↑ 1 2 Архимандрит Кирилл (Павлов).Проповеди архимандрита Кирилла (Павлова). azbyka.ru.
  79. ↑ 1 2 Харланович И. В. Они везли победу на запад! // Евразия Вести. — 2005. — IV. Апрель. Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026. Архивировано 1 Мөрн сарин 2019 года.
  80. ↑ Провидение Эренбурга. Гудок (8 Хөн сарин 2019). Дата обращения: 9 Мөрн сарин 2026.
  81. ↑ Московская железная дорога: 55 лет движения вперёд / Под ред. В. В. Мягкова. — М., 2014. — С. 19—20.

Утх-зокъял

  • Logo-bie.svg

фот. П. А. Киселева. "Здесь был в день Победы...": надписи советских солдат на стенах Рейхстага, 1945: [фотоальбом] / Президентская б-ка им. Б. Н. Ельцина. — 2010.

фот. П. А. Киселева. Лица нашей Победы : сборник статей о родных и близких, сделавших все для Победы в годы Второй Мировой войны / Краевое государственное бюджетное общеобразовательное учреждение Хабаровского края Центр психолого-педагогической, медицинской и социальной помощи. — Хабаровск: Президентская б-ка им. Б. Н. Ельцина, 2017. — 64 с.

Холвас

 

"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Диилврин_Өдр&oldid=318774" халхас авсн