Эс көнәх

Рувики-с

Эс көнәх (тод. ᡄᠰᡄ ᡍᡈᠨᡈᡃᡍᡉ; энд. अहिंसा, IAST: ahiṃsā, пали avihiṃsā, төвд. མི་འཚེ་བ; Wylie: mi 'tshe ba) — һол күслнь хор-көнәл учруллго бәәх, күчрүллд өөрдлго бәәх гисн эрт Эндкгин заң-үүл, заң-үүлин зарчм. Эннь Хинду шаҗн, Бурхна шаҗн болн Җайн шаҗна һол буйн болна[1][2][3].

Эн үгнь эндкгин келнәс һарлта hiṃs — «цокх»; hiṃsā - «хор көнәл учрулх», «эвдрүлх». A-hiṃsā — терүг уга кех, талданар келхлә, «хор-көнәл учруллго бәәх»[4].

Эс көнәхнь хорн-зовлң һарһдг күүнд биш, йирин хорн мууһин (үзн ядх, зовлң зүдгүр) эсргү чиглсн, йиртмҗин бузр мууг баһрулхд күргдг заң-үүл гиҗ тодрхалгддг юмн. Эс көнәхнь цуг әмд бийтәд (күн, адусн; Җайн шаҗнд — урһмл чигн хамһалх) бий, келн, седкләр чигн хор-көнәл учрулхас (алх, күчрүлх) зәәлхәс бүрддг[5].

Эс көнәхин зарчмнь мана үйин өмнк I-гч миңһнә дунд үйәс, Аҗивика, Җайн болн Бурхна шаҗнтн малар тәкл кех ведин тәкл өргх заң-үүлиг эсргүцх цагт Эндкгин шаҗна бодлд онцха чинртә болҗ. Мана үйин өмнк III-гч зун җилд эс көнәхин туск ухань Эндкгин сойлд ик чухл бәәр-сүүр эзлснә төлә Ашока хан цуг сүзг-бишрлиг негдхд орлдад ирсн цагтан, хадын зәрлгин экн хойр бичгиг түүнд зөрүлҗ темдглв[5][6].

Эс көнәхнь олн зүүлин шаҗна системст

Бурхна, Җайн, Хинду шаҗнд болн Йоһан урсхл мет дорд үзгин олн сүмслг системмудт сәкл мет делгрсн бәәнә.

Җайн шаҗнд

Җайн шаҗнд эс көнәхин номлл, бүтәл хойр хамгин ик көгҗсн бәәдг. Җайн сүзгтнрин хүвд эннь цуг санвр һарчах сүүрин үндсн санвр болна. Бәәһлин түгәмл әмд болдгнь хор-көнәл учрулл уга бәәх зарчмин һол бәәдлиг тодрхалдг. Бүтәлчнрт зөрүлсн эс көнәхнь зөвкн цаһан хоолтна хот-хоолын деглм гих мет хот-хоолын деглмин кизәрллт энүгәр биш, талдан бәәдләр чигн илркәлгддг. Заһс бәрҗ аңнх биш, һазр тәрҗ эрклхнь әмд бийтәд хор-көнәл учрулдг учрас, энүг тедн хөрг гиҗ үзҗ бәәнә. Әмд юмс санан угаһар амнд тусхас сергәлҗ, зәрм сүзг иктә җайн сзүгтнр аман бооҗ, йовхларн, өмнк хаалһан сәвүрәр сәврдҗ йовдг. Эс көнәхин һол ач-холвгдлнь терүг аль санвр өгх үндсн-сүүр гиҗ үздгт илркәлгддг: күсл-тачаңһуд авлгдхла, терүг медҗ бәәх күүнә седклин күчрүлхиг (химса/көнәл) гиҗ үздг; Эс көнәхин һол ач-холвгдлнь терүг аль таңһрг өргх үндсн гиҗ үздгт илркәлгддг: күсл зөргдлд өртхнь терүг медрч бәәһә күүнә ​​седклин эсрг күчркәлл (химса/көнәл) гиҗ үздг; Эс көнәхнь ямаран болв чигн шаҗна үннә шалһур болҗ ирдг: эн һол йосиг ямаран чигн шилтәнәр зөрчхиг зөвшәрдг шаҗн «зокс уга улсин номлл» гиҗ туңхглдг[5][6][7].

Бурхна шаҗнд

Бурхна шаҗнь Эндкгин ниигмин йосн-суртлын көгҗлд ик хүв-немр орулсн бәәнә. Бурхна шаҗнь (мөн Шрамана һарлта талдан нег шаҗн — Җайн шаҗн) эс көнәх — күчрүлл уга, әмд бийтәд хор-көнәл учруллго бәәх зарчмиг түрүн болҗ зарлад, хөөннь Хинду шаҗн үүг батлад авч. Бурхна шаҗна эн һавьяг Хинду шаҗна ортодокс брахманмуд зөвшәрҗ авсн бәәнә: Брахманмуд Бурхиг Вишну теңгрин йисдгч дүр (хүвлһән) гиҗ зарлад, бурхн мет шүтҗ, түүнә эркм зөрлһинь әмтиг энрн өршәх седклиг номлҗ, әмтә юмсар тәкл өргх заң-үүлиг хөрглх гиҗ тодрхалсн бәәәнә[8].

Чунда Судр (AN 10.176) 10 үндсн нүүлтә үүлин үриг (күн зәәлх йоста нүүлтә үүлдлмүдиг) номлсн бәәнә байдаг. Экнә нүүлтә үүл: әм таслх, хәргс седкл, цус асхрулх, күчрүлх, цокх, әмд әмтнд керцгә хандх[9].

Эс көнәхнь болхла, Бурхна шаҗна шагшавдын йосна (панча шила) экнь болад, нәәмн үйтә мөр (үнн үзл, үнн ​​онл, үнн келн, үнн ​​әмдрл дөрвнд) багтдг. Хөөннь Хинду болн Бурхна шаҗна багшнр хор-көнәл учрулл уга бәәхиг оңдан сән чинрин үндсн гиҗ үздг бәәсн — килң уга (адвеша), асрх (майтри). Ик күлгнә бурхна шаҗнд нигүлсңгүнь (каруна) эс көнәсәр бүтдг болна. Дорд күлгнднь әмтнд хор-көнәл учрулл уга бәәх номас әмән хорлх, бийән алхиг хөрглдг болад, оңдан көдлгәнд энүг эс көнәхнь зөрчсн гиҗ үздг уга. Бурхна шаҗн бүклдән эс көнәхиг үнмлхү болһдг уга, номин һолыг сәкх күслиг шуд утхарнь бәрмтлхәс деегүр тәвҗ, төгс биш йиртмҗд хор-көнәл учрулхас бүрн зәәлх болмҗ уга гидгиг зөвшәрдг[5][6][10].

Цааҗас хамг әәх,
Үкхәс хамг әәх,
Бийәсн үлгр авч
Алн эс үүлдҗ, алхд бичә үүлдкүл (Номин бадг, 129)[11].

Эврә амулң үүлдҗ,
Амулң күсх күмн нуһудт
Цааҗлн таслад үүлдгч тер
Хөөтнд амулң олҗ эс болх (Номин бадг, 131)[12].

Хинду шаҗнд

Эс көнәх зарчм «Чхандогья-упанишада» (Мана үйин өмнк I-гч миңһнә экн) гих мет эрт Хинду шаҗна судрт тогтагдсн болв чигн, хөөннь Бурхна шаҗн, Жайн шаҗна нөләһәр эн буйна ач-холвгдл немгдҗ ирв. Эс көнәх ач-холвгдлыг зөвшәрсәр эртин (ведин) Хинду шаҗнд өргнәр керглгдҗәсн малын тәклиг оркҗ, эндкгин улс дунд цаһан хот-хоол делгрҗ ирв[5][13].

Патанҗалин «Йоһан судрмудт» 30-гч судрин «Садхана-пада» гидг нертә II бөлгт тавн ям (шагшавдын йосна зәрлг) җигсәсн бәәдг. Тенд бәәсн аңхн ямнь эс көнәх (ахимса) гиҗ нерлдг — асрх седкл, хор-көнәл уга, алдг уга, күчрүлл уга. Эннь дурн уга, өшх седкл, хор-көнәл учрулх күсл бәәдг уга гисн үг болна. Эс көнәх бүтәл бүтәдг күн гидгнь ямаран чигн хор-көнәлтә сана угаһар бәәх йоста (судрин 35-гч номин тәәлврәс)[14]. Эс көнәхиг бүтәҗ бәәһә күн эврән талдан улст хор-көнәл учруллго бәәһәд, талдан улст хор-көнәлин шуд биш шилтән болҗ, талдан улст хор-көнәл учруллго бәәх йоста. Эс көнәхнь хамг амтнә төлә асрх гиҗ тооцгддг болад, энүг һурвн үйәр бүтәдг:

  • үүләр: хамг әмтнд ямаран чигн цаг-үйд, ямаран чигн нөкцл-бәәдлд ямаран чигн болзг угаһар, сәәхн седклтә хандх хандлһас бүрддг,
  • келәр: хов-җив келхәс зәәлх,
  • седкләр: му, күүг дамбрлҗ санхас зәәлх.

Христосин шаҗнд

Христосин шаҗнд эс көнәхнь «Алж болшго» болн «Хаҗуд бәәсн күүг бийлә әдл асрҗ хәәрл» гисн зәрлглә ниицәд, «Өршәлтә улс йөрәлтә болад, өршәгдәд ирх» гисн ниицдг.

Эс көнәхәс бүтдг сидди

Эс көнәхд төгс негнь дарани сидтә болдг: түүнә өөр цуг керүл-темцл уурч, амр-амулң, җирһлң болҗ ирдг.

Эс көнәхнь Махатма Гандин бүтәлд

Эндкгиг Британин хаата улсин дарллас бууһин дун угаһар чөләлсн Махатма Ганди эс көнәхин зарчмиг хамгин сән бүтәлч гидгәрн алдршсн бәәнә. Иргнә эсргүцлин цуврл кампаньмудын ашгт Эндкгин чөләтә сул бәәлһн амр-килвр хаалһар эргүлн авснь — түүкин улс төрин зүтклтнрин хамгин ик амҗлт болҗ маһд уга.

Эс көнәхнь болхла, үнн хәәхин үндсн болна. Эн хәәлтнь эс көнәх деер үндсләд уга бәәхлә, тернь дими хоосн болна. Бидн цуһар нег шаврас бүтәгдсн, бидн цуһар нег Заячин күүкд болад, биднә дотрк теңгрин күчн кизәр уга болна. Күүг зовахнь — эн теңгрин күчиг күчрүлҗ, зөвкн эн күүг зовах биш, цуг делкәд хор-көнәл учрулх йовдл. Күн хаҗудкан дормҗлхиг тоомсрта керг гиҗ үздгнь нанд үрглҗ нууц болҗ бәәнә.

— «Моя Жизнь» (Ч. 4, гл. IX)

Немҗ үзтн

Темдглл

  1. ↑ Encyclopedia of violence, peace, & conflict / Stephen H. Phillips. — 2nd ed. — Amsterdam: Elsevier, 2008. — P. 1347–1356, 701–849, 1867. — 2665 p. — ISBN 978-1-84972-393-0.
  2. ↑ Dundas, Paul. The Jains. — 2nd ed. — London: Routledge, 2002. — P. 153–154. — 354 p. — ISBN 0-203-39827-0.
  3. ↑ Bajpai, Shiva G. The history of Hindu India: from ancient to modern times. — First edition. — India, 2011. — vii, 119 pages с. — P. 8, 98. — ISBN 978-1-934145-38-8.
  4. ↑ Махатма Ганди. Моя жизнь. — М.: Азбука-Аттикус, 2015. — ISBN 978-5-389-09739-1.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 Ахимса : [арх. 17 Хулһн сарин 2022] // Анкилоз — Банка. — М. : Большая российская энциклопедия, 2005. — С. 573. — (Әрәсән ик невтркә толь : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 2). — ISBN 5-85270-330-3.
  6. ↑ 1 2 3 Шохин В. К. Ахимса // Энциклопедия «Кругосвет».
  7. ↑ Яблоков И.Н. Основы религиоведения. — 3-е. — М.: Высшая школа, 2001. — С. 103.
  8. ↑ Торчинов Е. А. Буддизм и мировая цивилизация в прошлом и настоящем (СПбГУ) // Бесплатная научная электронная библиотека www.disus.ru : сайт. Архивировано 18 Мөчн сарин 2017 года.
  9. ↑ Чунда сутта, АН 10.176 // Буддизм. Учение Старцев. theravada.ru : сайт. Архивировано 21 Мөчн сарин 2020 года.
  10. ↑ В. П.Андросов. Ахимса // Индо-тибетский буддизм. Энциклопедический словарь. — М.: Ориенталия, 2011. — 117-118 с.
  11. ↑ Дхаммапада, 129. Дата обращения: 10 Хөн сарин 2020. Архивировано 27 Хөн сарин 2020 года. Төвд келнәс орчулснь Геннадий Корнеев
  12. ↑ Дхаммапада, 131. Дата обращения: 10 Хөн сарин 2020. Архивировано 27 Хөн сарин 2020 года. Төвд келнәс орчулснь Геннадий Корнеев
  13. ↑ Ахимса // Индуизм. Джайнизм. Сикхизм: Словарь / под ред. Альбедиль М. Ф.. — М.: Республика, 1996. — 69-70 с.
  14. ↑ Свами Сатьянанда Сарасвати. Йога-сутра Патанджали. Комментарии. — Минск: Ведантамала, 2006. — С. 195, 201. — 388 с. — ISBN 987-3517-03-0.

Ном-зү

"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Эс_көнәх&oldid=309064" халхас авсн