Багш (Хурлын)
Багш (хурлын) — Иҗлин хальмгудын сүм-киид (хурл) толһалдг ахлач гелңгин цол. Насарн ах, бурхна шаҗ нәрн кевәр медҗ, ухаһарн цуг гелңгүдин дотрас кетрҗ һарсн, цуг гелңгүдиг толһалх арһта хувргин негн.
Цолын тодрхаллт
Хальмгудын заңшлтә бәәциг 1884-1886 җилмүдт судлсн судлач И. Житецкий гидг күүнә темдглсәр, «Багш» гидг цолар хальмгудын торһуд улс эврә ик хурлмудын ахлач гелңгүдиг нерәддг бәәҗ. Багшиг хальмгудын хурл болһн эврә бәәсн гелңгүдәс шүүҗ авад, цолынь Хальмг Таңһчин Ламар батрулҗ, нас барх күртлнь цуг хурлын гелңгүдиг ахлад бәәдг гелң бәәсн бәәҗ. Дөрвд улсин хурлмудын цуг ширәт гелңгүдиг «ахлач» гидг үгәр нерәддг бәәҗ. «Багш» гидг цолар хамгин ик ахлдг гелңгиг биш, бурхна ном номдлдг, харчудыг болн шевнриг сурһад бәәдг номта гелңгиг нерәддг бәәҗ[1].
Хурлын багшин керг-үүлнь
Хурлын багш эрк биш гелң күн болх йоста. Тернь наадк гелңгүдәс өндр шар махлаһарн, чинр сәәтә номин хувцарн болн һартан бәрдг онц шаҗна тайгарн йилһрдг бәәҗ. Хурлын багш цуг эврә хувргин җурмиг тогтаҗ, терүг күцәхиг аҗглад йовдг, хурл хураҗ, өндр ширәд залрад, номин умшлһ толһалдг, шевнртән номиг номлҗ тәәлдг дааврта бәәҗ[2].
Номин багшнриг дамбрлхин тускар
Хальмг Таңһч 1771 җилд тарад одсн хөөн, шаҗна хувргин йосн чигн XX зун жилин эклц җилмүд күртл ик хүврҗ, зәрм хурлын багшнр байҗад, номин йосан мартад бәәсиг хальмгуд дамбрлҗ, мууд үзҗ йовсиг төвдт ик сурһуль сурсн хальмг гелң, Лхармаба гевш Боован Бадм 1916 җилд Пиитр балһснд бичсн «Чикнә хуҗр» гидг дуундан шүлгләд һарһв.
Әмтиг ясх сурһуль бийдән уга бәәтл,
Алдр нерни кергт багш болдгнь һундлта.
Әмтни сүзгин бәрцәр цадхлң бәәһә бәәтлән,
Арсм кехин кергәр яарм кеддгнь һундлта.
Багш болхин дурн дегд ик бәәтлән,
Баһ гелңгүд манҗнран сурһдг угань һундлта.
Бәрц авх дурн дегд ик бәәтлән,
Бурхн номин кергт эдлдг угань һундлта.
Һөөв* тәвхин дурн дегд ик бәәтлән,
Һол номин йосиг меддг угань һундлта.
Һосн, девл тергүтн бәрц авдг бәәтлән,
Һорин гем алдсас меддг угань һундлта.
Әәрг, тарган бәрсни ачиг номлдг бәәтлән,
Арвн хар нүүлиг номлдг угань һундлта.
Әрүн йовдлыг эдлгч хурвг болсн бәәтлән,
Ардк хар садан дегд эңкрлдгнь һундлта.
Хувргин аглһ орнд суух зөвтә бәәтлән,
Хотни әркиг кедҗ ар эргдгнь һундлта.
Хурл номын йовдлыг кех зөвтә бәәтлән,
Хург болһниг кедҗ төрт ордгнь һундлта.
Асрх зөвтә хувргнь самһа бәәһә бәәтл,
Ардксан байҗахин төләд мал өскдгнь һундлта.
Әрүн седкләр өрггсн өглһин эзнә бәрцәр
Ардк хар садан тедкәд суудгнь һундлта.
Өглһин эзни бәрциг хураҗ суусн бәәтлән,
Өнчн шевнрән өлссиг меддг угань һундлта.
Өргцин девл-һосыг олар ирүлдг бәәтлән,
Өнчн шевнрән даархиг меддг угань һундлта.
Олз, күндлин эдлүрәр маш элвг бәәтлән,
Олн яду хуврган асрдг угань һундлта.
Онц бийинь керглсиг сәәнәр ясулдг бәәтлән,
Олни сүм-суврһиг селвдг угань һундлта.
Әркиг сәктхә гисиг керглш уга бәәтлән,
Алвар шахсн кевтә хуврг болдгнь һундлта.
"Амсхла - шевм биш" гисиг медсәр бәәтлән,
Алд делм намҗрта* һөөв тәвдгнь һундлта.
Эгц олн хувргиг сурһх зөвтә бәәтлән,
Эврә ач-җичән үлү килмҗлдгнь һундлта.
Эңкн насни бәрлдәтә садан доталдг бәәтлән,
Эцс хөөтин шевән һазалдгнь һундлта.
Аля-азд хувргиг үзә, медә бәәтлән,
Адһн-шидһн зүткҗ закрдг угань һундлта.
Әрүн баһ манҗнриг зарц кедг бәәтлән,
Аштнь юн болхинь тоолдг угань һундлта.
"Бурхна шевв" гиһәд амлхдан мергн бәәтлән,
Бурхни номин йосиг эдлдг угань һундлта.
Буйни ач-тусиг номлхдан мергн бәәтлән,
Бурхни номин йосиг цәәлһдг угань һундлта.
Өргцин ач-тусиг номлхдан мергн бәәтлән,
Үндс ясх сурһмҗиг номлдг угань һундлта.
Өглһин эзни номиг умшх дурта бәәтлән,
Өргцин ик баһар кемҗә тәвдгнь һундлта.
Манҗар гелң кехд маш дурта бәәтлән,
Маһд һарсн зарчмиг заадг угань һундлта.
Маһдта тогтаҗ хәәрлсн кемҗән бәәһә бәәтл,
Маш ик өргәг кеерүлн бәрдгнь һундлта.
Тәрнин авшг өгхд маш дурта бәәтлән,
Таңһрг эвдгсни хөөткиг меддг угань һундлта.
Тәкл-даңһргин саңгиг эдлх дурта бәәтлән,
Тамин халун һалас әәдг угань һундлта.
Ширә деер залрад, һөөв тәвхинь үзхлә,
Шалһдг мергдин йосар хуврган сурһм бәәдлтә.
Шилвлзәд адһн йовҗ, мал өскхинь үзхлә,
Шиидм месиг белдҗ, хулха кем бәәдлтә.
Әмтнә тусин йовдлыг амндан келсинь үзхлә,
Аврл даалһсн күүһән маһдта татм бәәдлтә.
Алгчлҗ ардксин кергтән зүткҗ йовхинь үзхлә,
Айс тамин йоралд эврән кевтм бәәдлтә.
Өглһин ач-тусиг номлҗ суухинь үзхлә,
Олн әмтн хамгиг эврән теҗәм бәәдлтә.
Өглһин эзни бәрцд шунҗ суухинь үзхлә,
Өргәд уга бийәснь булаһад авм бәәдлтә.
Хувргин дунд залрад, номлҗ суухинь үзхлә,
"Хутгт гидгтн энв" гим дүңгә бәәдлтә.
Хуурмг арһар әмтиг меклҗ суухинь үзхлә,
Хурц месиг белдҗ, ярһч болм бәәдлтә.
Харчудын дунд залрад, номлҗ суухинь үзхлә,
"Хәәрхн" гиҗ зальврад, ханш уга бәәдлтә.
Хармнн хәкн бәәҗ, хураҗ суухинь үзхлә,
Хамг бәәсән өргв чигн деернь сурм бәәдлтә.
Бәрсн өрәһинь үзхлә, байн күвцин бәәдлтә,
Багшин бийинь үзхлә, улвр шарин дүрстә.
Байрхг бәәдлинь үзхлә, нойн күүни бәәдлтә,
Бас келхинь соңсхла, хуврг күүншң бәәдлтә.
Кермн девлинь үзхлә, кеерсн берәдин бәәдлтә,
Келсн зәрлгинь соңсхла, багш күүншң бәәдлтә.
Кедг йовдлинь шинҗлхлә, күүкдтә күүнә бәәдлтә,
Кет бийинь шинҗлхлә, белвсн болдг бәәдлтә.
Тәрсн тәрәһинь үзхлә, таврчан кувцин бәәдлтә,
Тәкл зулынь үзхлә, хуврг күүни бәәдлтә.
Татсн тергинь үзхлә, теңгә кувцин бәәдлтә,
Талдан келхинь соңсхла, бурхни шевин бәәдлтә[3].
Холвас болн ном-зү
- ↑ Житецкий И. А. Очерки быта Астраханских калмыков. Этонграфические наблюдения 1884-1886 гг. Москва, 1893. С. 50.
- ↑ Ойраты и буддизм/
- ↑ Боован Бадма. Услаждение слуха. Чикнә хуҗр. Элиста, Изд-во «Эрдэм», 2005. С. 32-39