Деглә гер

Деглә гер (орс. Юрта без дымника) — Хальмгудын ишкә герин нег зүүл. Термтә, үүдтә, уньнта болчкад, харач болн цаһрг уга гер. Дегләг бас «Цаһан шидм» гидг нерәр зәрмдән дуудҗ нерәднә. Сурвҗас үзхлә, Деглә гер хойр зүүл бәәнә: Угатя-яду күүнә деглә гер болн түр-зуурин малч-аңһучнрин деглә гер.

Түүкнь

Эрт урд цагт нүүдлч сойлта моңһлчуд болн дөрвн өөрд дегләг кеер-һаза түр зуурин нүүдл-суудлар мал маллх малчнр болн аң аңндг аңһучнр керглдг бәәҗ. Дегләг хойр алд кемҗәтә, арвад шуург огтлҗ (нүклҗ), арвад деед үзүринь бооһад шовалһҗ босхад, деернь ахр-чикр му-сән юм тохх эс гиҗ алсн аңгин арсиг тохад оркдг бәәҗ. Иҗлин хальмгуд XVIIIзун җилин адгар-XX зун җилин экн үйәр ик ядурад, Көк теңгсин көвәһәр бәәсн улс хулс хураҗ, тер хулсн багцар герин хана-эрс кеҗ, деерк кесгинь хоорндан уйҗ авад, герин ора кеһәд бәәдг бәәҗ. Иим гериг деглә эсг гиҗ җолм нерәддг.

Тодрхаллт

Угатя-яду эс гиҗ цаг-зуур мөңгн дутчах хальмгуд ишкә герән кимдрүлхин төлә зәрм цагт харач цаһрг хойр угаһар гер босхдг бәәҗ. Иим герин ораг уньн уйҗ бүтәдг бәәсн мөн. Эн зүүл герин һулмтын утань гер дүүргәд, үүдәрнь һардг. Зуг, деглә гер хүвсхлин өмнк хуучн цагин 10-15 арслңгар гериг кимдрүлдг арһ бәәсн санҗ.

Деглә герин бүтцнь

Деглә гер хойр зүүл болҗ хувагдна. Угатя-яду күүнә деглә гер болн малч-аңһучин деглә гер.

Угатя-яду күүнә деглә герин бүтц

• Терм
• Үүдн
• Уньн
• Тохҗ бүркдг ишкә

Малч-аңһучин деглә герин бүтц

• Уньна бәәдлтә ут модн эс гиҗ хулсн
• Тохҗ бүркдг арсн эс гиҗ хуучн му ишкә

Онцлгнь

Деглә гер өрк-бүл бәәхд гем уга болв чигн, нарна герл үүдәр орхас, деерәс ордго, утан харачар һардг биш, үүдәр һардг, бийнь бат биш, салькн, хур-борана цагт ундг чигн бәәҗ. Энүнә тускар хальмгудт иим нег үлгүр бәәнә: «Деглә гер өркән бардг, Дегд кесү бийән бардг» .

Темдглл