Хурһн (кемҗән)

Хурһн (тод. ᡍᡇᠷᡇᡎᡇᠨ; орс. палец) — эрт урдк цагин күүнә альхна хурһар зузан юм кемҗх кемҗәнә баһ негҗ. Күүнә хурһна дүңгә кемҗәг медүлҗәх негҗ болҗ бәәнә. Өдгә цагт хальмгуд кемҗлтин негдсн системиг ашглад, хуучн негҗсин системиг ашглдган уурсн бәәнә.

Тодрхаллтнь

Эрт деер үйәс күмн-әмтн эврә керг-үүлд зөрүләд, олн кемҗәг ашглҗ бәәв: орн сууцан бәрх, гер ахуһин эдин зүүлс кех болн нань чигн. Келн-улс, үндстн болһн дунд кемҗх кемҗәнә кергсл бүтәд ирх үүл-йовцнь тиим чигн ик йилһәтә биш бәәнә. Цуг күмн-әмтнә сойл-иргншлд хамгин түрүнд утын кемҗән һарч ирсн болад, эннь күүнә бийин мөчмүдәр эс гиҗ тодрха хуһцана зәәһәр кемҗгдәд бәәсн бәәҗ. Үлгүрлхлә, хаалһин утыг «өдр» гидг кемҗәһәр кемҗх юмн^[1].

Хальмгудын «хурһн» гидг кемҗәнә негҗнь яг иим эрт урд цагт һарч ирсн күүнә бийин мөчмүдин кәмҗәнә негн болҗ бәәнә. Хурһн болхла, күүнә альхна хурһар зузаг эс гиҗ талдан зәәг кемҗдгин баһ кемҗән болад, икңкдән залу күүнә хумха хурһна дүңгә юмн бәәсн бәәҗ^[2]. Зуг, эрт урд цагт хальмгуд нег хурһна кемҗәг зергләд тәвсн долан тәрәнә тедү гиҗ тоолдг бәәҗ. Иосиф Бентковский гидг нертә хальмгудынъг шинҗлҗ йовсн судлач эврә бичсн ниитллд «Тәрәнә долан үр-тәрә зергцүләд тәвхлә, нег хурһуна зузанла теңцнә» гиҗ темдглҗ^[3]. эн кемҗх кемҗән эндкгин кемҗәслә өөрхн утх-чинртә бәәнә.

Түрг келнтр нег хурһна кемҗәг зурһан тәрәнә үрәс авн нәәмн тәрәнә үр күртл тоолҗ бәәдг. Нег тәрәнә үрин кемҗән мөрнә делин зурһан килһснә кемҗәтә болна гиҗ тедн үзҗ йовдг^[4].

Хальмгудын «хурһна» зүүлсин негҗс

Хальмгуд альхна нег хурһна кемҗәһәр юм кемҗдг деерән альхна тавн хурһиг ашглҗ, хойр альхна хурһиг чигн ашглад бәәдг. Эн альхна тавн хурһна негҗс хальмг келнә тооһас тогтсн онц нертә болад, хальмгудын амн зокалд болн үзг-бичгин сурвлҗст чигн хадһлгдсн бәәнә. Эн негҗсиг дурдҗ үзүлий:

Хойр хурһн — залу күүнә хумха дунд хойр хурһна дүңгә зузаниг медүлҗәх кемҗән;
Һурвн хурһн — хальмг келнд эврә нерәдлһтә болдг. Энүг «һурвн» гидг тооһин нернәс тогтсн «һуру» гидг;
Дөрвн хурһн — хальмг келнд эврә нерәдлһтә болдг. Энүг «дөрвн» гидг тооһин нернәс тогтсн «дөрү» гидг;
Нег альхна тавн хурһн — хальмг келнд эврә нерәдлһтә болдг. Энүг «сарм» эс гиҗ «сәрвн» гидг;
Хойр альхна арвн хурһна кемҗән хальмг келнд «хош бәрм» гидг нертә болна.

Кемр дөрвн хурһар урт, зузаныг биш, хәрн ямаран негн зүүлин төөргиг кемҗх кергтә болхла, үлгүрлҗ, бахныг эс гиҗ җидин ишиг кемҗхлә, тиим негҗиг «бәрм» гиҗ нерлдг.

«Хурһна» негҗс хальмгудын амн зокалд

Хальмг улс деер үйин эртин амн зокалд урдк цагин негҗсин системиг ашглҗ йовсн учрар, хальмг амн зокалд, онц келхд, Җаңһрт эн негҗс өргнәр керглгдҗ хадһлгдсн бәәнә.

Сәәр деерән сәрвн
Сәрсн суудан һуру
Һунн шар цоохр итлг
Һурв өндгләд, һурв һууҗад,
Күрнүв, угав гих һазр^[1].

Бас эн негҗин керглх герч-темдг болҗах нег сәәхн үлгүр бәәдг:

Хойр һардҗ, маңна хоорнднь
Хоңһр цокад окв —
Әәв болтнь чолу цоксн мет
Һал падрад, дөрү дүңгә кү тусв^[1]

Темдглл

↑ ¹ ² ³ Батырева К.П., Бембеев Е.В., Мукабенова Ж.А. Калмыцкие меры длины: Этнолингвистический аспект // Кочевая цивилизация: Исторические исследования. 2021. №3. С. 56-57.
↑ Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil. 504 xuudasu
↑ Бентковский И. Калмыцкий календарь на 1875 г. Ставрополь, 1875, С. 20
↑ Монраев М.У. Меры длины в калмыцком языке // Исследования по лексике калмыцкого языка. Элиста, 1981. С. 62.

Немҗ үзтн

[Меры_длины-1] ¹ ² ³ Батырева К.П., Бембеев Е.В., Мукабенова Ж.А. Калмыцкие меры длины: Этнолингвистический аспект // Кочевая цивилизация: Исторические исследования. 2021. №3. С. 56-57.

[2] Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil. 504 xuudasu

[3] Бентковский И. Калмыцкий календарь на 1875 г. Ставрополь, 1875, С. 20

[Монраев-4] Монраев М.У. Меры длины в калмыцком языке // Исследования по лексике калмыцкого языка. Элиста, 1981. С. 62.

[1]

[2]

[3]

[4]