Бәрм (кемҗән)
Бәрм (тод. ᡋᠠᠷᡅᡏ; орс. хват) — эрт урдк цагин күүнә альхна хурһар зузан юм кемҗх кемҗәнә баһ негҗ. Күүнә хурһна дүңгә кемҗәг медүлҗәх негҗ болҗ бәәнә. Өдгә цагт хальмгуд кемҗлтин негдсн системиг ашглад, хуучн негҗсин системиг ашглдган уурсн бәәнә.
Тодрхаллт
Эрт деер үйәс күмн-әмтн эврә керг-үүлд зөрүләд, олн кемҗәг ашглҗ бәәв: орн сууцан бәрх, гер ахуһин эдин зүүлс кех болн нань чигн. Келн-улс, үндстн болһн дунд кемҗх кемҗәнә кергсл бүтәд ирх үүл-йовцнь тиим чигн ик йилһәтә биш бәәнә. Цуг күмн-әмтнә сойл-иргншлд хамгин түрүнд утын кемҗән һарч ирсн болад, эннь күүнә бийин мөчмүдәр эс гиҗ тодрха хуһцана зәәһәр кемҗгдәд бәәсн бәәҗ. Үлгүрлхлә, хаалһин утыг «өдр» гидг кемҗәһәр кемҗх юмн[1].
Хальмгудын «бәрм» гидг кемҗәнә негҗнь яг иим эрт урд цагт һарч ирсн күүнә бийин мөчмүдин кәмҗәнә негн болҗ бәәнә. Бәрм болхла, күүнә альхна хурһар зузаг эс гиҗ талдан зәәг кемҗдгин кемҗән болад, икңкдән залу күүнә һарин альхар бәрх кемҗәнә дүңгә юмн бәәсн бәәҗ[2].
«Бәрм» гисн нер-томъянь эркә хурһн хумха хурһна хаҗуд бәәх зәңгдсн нудрмын утыг медүлнә[1]. Эн үгнь «бәрх» — юмиг һартан атхҗ авх[3] үүлдәгч үгәс үүссн бәәнә. Хальмгуд «бәрм» гидг кемҗәг һурвн зүүлд хуваҗ бәәдг:
- Бәрм — күүнә альхна дөрвн хурһар бәрх кемҗәнә зәәг медүлҗ бәәнә[2] (Утыг кемҗхлә, «бәрмиг» «Дөрү» гиҗ нерәднә).
- Сарм эс гиҗ Сәрвн — күүнә альхна тавн хурһар бәрх кемҗәнә зәәг медүлҗ бәәнә[2][1].
- Хош бәрм — күүнә хойр һарин альхна нәәмн хурһар бәрх кемҗәнә зәәг медүлҗ бәәнә[2][1]. (Константин Голстунский эрдмт-номтын темдглсәр «хош бәрм» нег фунт гидг зәәлә әдл кемҗәнә негҗ болна[4]).
«Бәрм» хальмгудын амн зокалд
Хальмгудын амн зокалд «бәрм» гидг үг кемҗәнә негҗ болад күүнә нернә кевәр чигн һарч ирнә. Хальмгудын баатрльг дуулвр «Җаңһрт» баатрин җидиг магтҗ, «бәрм зандар зүүһәд ишлсн» гиҗ темдгләтә йовна[5]. Күүнә нернә кевәр һарч ирх үлгүриг шведын моңһлч болн түрг келмүдиг судлач Густав Йон Рамстедт хальмг туульсиг бичҗ авад темдглсн болдг. Түүнә хураҗ, бичҗ авсн болн немш келнд орчулсн хальмг туульсин тоод «Зурһадгч тууль» (Сказка №6) гидг тойгта туульд һурвн һол дүрнь Нег Бәрм, Хойр Бәрм, Һурвн Бәрм гидг нертә һурвн күн бәәнә[6]. Бас «бәрм» гидг кемҗән «Көгшн буурл Шатрч хан» гидг туульд һарна. Тенд һол дүрнь болҗах көвүн гертәсн һарад, «йовҗ-йовҗ, нег ик яшлд ирәд, маляд иш кех тавн бәрм яшл тәәрҗ авб, деернь тавн суха тәәрҗ авб»[7].
Темдглл
- ↑ 1 2 3 4 Батырева К.П., Бембеев Е.В., Мукабенова Ж.А. Калмыцкие меры длины: Этнолингвистический аспект // Кочевая цивилизация: Исторические исследования. 2021. №3. С. 56-57.
- ↑ 1 2 3 4 Надеев С.С. Калмыцкие меры длины
- ↑ Пүрбән Г. Хальмг келнә тәәлвр толь. I боть. Элиста, АУ РК «РИА «Калмыкия». 2022. 107 х.
- ↑ Монраев М.У. Меры длины в калмыцком языке // Исследования по лексике калмыцкого языка. Элиста, 1981. С. 62.
- ↑ Тодаева Б.Х. Опыт лингвистического исследования эпоса «Джангар». Элиста. Калмыцкое книжное издательство. 1977. 212 х.
- ↑ Лингвокультурологические особенности фольклорного текста (на примере калмыцких сказок в записи Г.Й. Рамстедта). Дисс. на соискание ученой степени кандидата филологических наук. Элиста, 2020
- ↑ Калмыцкие волшебные сказки. Москва, 2020. 144 х.