Имк (кемҗән)
Имк (тод. ᡅᡏᡄᡍᡉ; орс. дюйм) — эрт урдк цагин күүнә альхна хурһар зузан юм кемҗх кемҗәнә баһ негҗ. Күүнә хумха хурһна үзүрәс түрүңк үй күртлк дүңгә кемҗәг медүлҗәх негҗ болҗ бәәнә эс гиҗ альхна дундк оңкр. Өдгә цагт хальмгуд кемҗлтин негдсн системиг ашглад, хуучн негҗсин системиг ашглдган уурсн бәәнә.
Тодрхаллтнь
Эрт деер үйәс күмн-әмтн эврә керг-үүлд зөрүләд, олн кемҗәг ашглҗ бәәв: орн-сууцан бәрх, гер ахуһин эдин зүүлс кех болн нань чигн. Келн-улс, үндстн болһн дунд кемҗх кемҗәнә кергсл бүтәд ирх үүл-йовцнь тиим чигн ик йилһәтә биш бәәнә. Цуг күмн-әмтнә сойл-иргншлд хамгин түрүнд утын кемҗән һарч ирсн болад, эннь күүнә бийин мөчмүдәр эс гиҗ тодрха хуһцана зәәһәр кемҗгдәд бәәсн бәәҗ. Үлгүрлхлә, хаалһин утыг «өдр» гидг кемҗәһәр кемҗх юмн[1].
Имк гидг кемҗәнә тускар хальмг келнә судлач номтнр нег санл уга бәәдг. Зәрмснь хурһна үзүрәс түрүңк үй күртлк кемҗәг нерлҗ бәәдг[2] болад, бас зәрмснь терүг альхна дуднк оңкр гиҗ нерәднә[3][4]. Нертә хальмг номт Тодан Буляш эврә «Опыт лингвистического исследования эпоса "Джангар"» («"Җаңһр" дуулврин кел шинҗллин судлһана туршлһ») гидг дегтртән эн кемҗәнә тускар «мера длины, равная дюйму» гиҗ бичҗ[5]. Цуг эн медәсиг дүңцүлҗ үзхлә, утыг кемҗдг имк гидг үг альхна дундк оңкр биш, хурһна үзүрәс түрүңк үй күртлк зәәһин кемҗән болҗ бәәнә. Альхна оңкрар болхла, утыг биш, аль нег эзллиг кемҗдг болна.
Имкин кемҗән
Өмн дурдсн «имкиг» медүлх кемҗәнә туск номтнрин үзл-санан таарл уга бәәв чигн, хальмгуд хүвсхлин цагас авн кемҗлтин негдсн системиг ашглҗ йовсар, эврә урдк кемҗәсин негҗиг мартад авч гиҗ темдглх кергтә. Тиим учрар, «имкин» үнн кемҗәг хальмгудын нег кесг болсн Шинҗәңгин өөрдин сойлын өвәс торхалад медҗ болна. Тенд «имк» гидг кемҗәг «хумха хурһна негдгч үйәс хойрдгч үй күрх зәәг имк гидг»[2] гиҗ темдглҗ бәәнә. Эн тодрхаллтыг авч үзхлә, Б.Х. Тодаеван имкиг «дюйм» гиҗ орчулснь шудрһ болад үнн болҗ сангдад бәәнә.
«Имк» хальмгудын амн зокалд
Хальмг улс деер үйин эртин амн зокалд урдк цагин негҗсин системиг ашглҗ йовсн учрар, хальмг амн зокалд, онц келхд, Җаңһрт эн негҗс өргнәр керглгдҗ хадһлгдсн бәәнә. Үлгүрлхлә:
Тал дундаһурн нег имкин
Тедү унҗ одн нәәхләд[5]...
Имкиг хальмгуд бас нег нерәр дуудҗ нерәддг бәәнә. Эннь «имкә» гидг үг. Иим дуудлһта хүвлврәр эн үг басл амн зокалд һарч ирдг учрар, энүг энд бас дурдҗ өгий:
Альхна имкән дүңгә цаһан мөңгн[4].
Өөрд-хальмгудын «имк» гидг нертә кемҗәнә негҗ урд цагт өргнәр керглгдҗ бәәсиг эн амн зокалын үлгүрмүд медүлҗ бәәнә. Англь болн англь келәр келдг олн орнд ода күртл керглгдҗ бәәһә «дюймас» йилһәтә имк гидг утын кемҗән өдгә цагин хальмгудар ашглҗ бәәхш.
Темдглл
- ↑ Батырева К.П., Бембеев Е.В., Мукабенова Ж.А. Калмыцкие меры длины: Этнолингвистический аспект // Кочевая цивилизация: Исторические исследования. 2021. №3. С. 56-57.
- ↑ 1 2 Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil. 504 xuudasu.
- ↑ Пүрбән Григорий. Хальмг келнә тәәлвр толь. Хальмг болн орс келәр. II боть. 380 х.
- ↑ 1 2 Хальмг-орс толь. Под ред. Б.Д. Муниева. Москва, Изд-во «Русский язык», 1977. С.269.
- ↑ 1 2 Тодаева Б.Х. Опыт лингвистического исследования эпоса «Джангар». Элиста, Калм.кн.изд-во, 1976. С.298