Хуврг (Сангха)
Хуврг (эндкгин келәр: saṃgha; төвд келәр: dge-'dun; моңһл келәр: хувраг; хальмг келәр: хуврг) — бурхна шажна гелң-төөдин ниигмлг. Һурвн Эрднин негн болдг. Эн нер-томъяг йириндән шаҗна ах-дүүнрин холваг илркәлхд ашглҗ болна. Нәрн утх-чинрәрн болхла, Бодин тодрха нег кемҗәнд күрсн гелң-төөд болна.
Өргн утх-чинрәр шинҗлҗ авхла, «бурхна шаҗиг дахад йовгч улсиг» «дөрвн гешүн» гидг нерәр нерәднә: гелң болн эк гелң, увш болн увснцин ниигмлг. Эн болхла, мөн нег һазр-орнд бурхна шаҗн делгрсиг илрүлҗ бәәһәг темдглх юмн болна.
Йовцу утх-чинрәр шинҗлҗ авхла, үлгүрлхлә, Иткл йовулхд Хуврг (Сангха) гидгиг «Би» угаг медҗ, орчлңгин зовлңгас тоньлсн богдсин ниигмлгиг медх кергтә гиҗ номлна.
Хальмг келнә «Хуврг» гидг үгин үүсл-һарл
Хальмг келнә «Хуврг» гидг үг мөн хальмг келнә үг биш. Номтнрин темдглсәр, эн үг цуг моңһлмудын келнд эрт уйһурмудын келнәс орҗ ирсн үг болна. Эрт уйһрмудын келнд «quvra-» гисн үг «хурх, цуглрх» гидг утх-чинртә болна. Мөн теднә келнә «quvraγ» гисн үг болхла, «гелңгүдин хург», «цуглран«» гисн утхта болҗана. Эрт урд цагт «Хуврг» гидг үгәр цуг моңһл келмүдт гелң-төөн хамгиг нерәддг бәәҗ. Өдгә цагт болхла, бурядын Бурхна шаҗна йосар «хуварак» гидг үгәр дацң-сүмд ирҗ шиңкн сурлцҗ бәәһә баахн көвүдиг нерәднә.
Гелңгүдин йосн
Гелң болн эк гелңгүдин хуврг (сангха) мана үйин өмнк V зун җилд Бурхн багш өдр болһн номиг бишлһх күслтә күүнд олһх зөрлһәр хамгин түрүнд тогтаһад бәәһүлв. Хуврг (Сангха) Бурхна номиг хадһлх болн шаҗнд шүтх ниигмлгин оюн-санана демҗлһ үзүлх үүргтә болна.
Бурхна хувргин һол онцлгнь шагшавд болн әрүн йовдл, үдәс хооран хот эс идхин кецү олн зүүл хөрг хурасн Номһдхлһин йоснд орхд багтна. Үдәс авн шин өдрин өр күртл Ном судр сурх, бишлһх эс гиҗ номин умшлһнд орлцх кергтә. Эн йосиг зөрцсн болхла, олн-зүүл цааҗла харһҗ, Хувргас көөгдхәс күртл болна. Япона бурхна шаҗна Тендай гидг нертә бөлгиг үүскн бәәһүләчнь санврин тоог 60 күртл баһрулхиг шиидв. Түүнәс хооран Тендай бөлгәс һарсн талдан бөлгүд Номһдхлһин әәмгиг огт оркв. Тиим учрар Япона бөлгүдт гелң, төөн, хуврг гидг юмн уга, санвртн гиҗ бәәнә.
Гелң болн эк гелң эврә юмнас хамгин цөөкн юм бәрх йоста (хамгин сәәнднь һурвн хувцн, бадр ааһ, бөс-кенчр, утцн зүн хойр, толһаһан халцхалх үсн утх болн ус шүүрдх шүр). Зуг өдгәд тедн деерәс кедүкн юмта бәәнә.
Улмҗлсн йосар Бурхна шаҗна гелңгүд эңгин күүнә хувц өмсхәс цеерлнә. Урд болхла, гелң эс гиҗ эк гелң хувцан олҗ авсн кенчр-бөсәр уйҗ, нег бутын навч-хамтхас хураһад, терүгән буддг бәәҗ. Өдгә цагин хувцна өңг бөлг-бөлгәр йилһрҗ бәәнә (Зүн-өмн Азин Тхеравада болн зәрм Ик күлгнә бөлгин йоснд гелңгүд гүргм-шар хувц өмсҗ йовна, Төвдт улан хувц, Солңһст саарл, Японд хар болдг).
Хувргин гешүн болсн бүрн санвр авсн күүг эндкгин келәр «гелң» гидгнь «bhikṣu», пали келәр — «bhikkhu». Гелңгин санвр авсн эм күүг эндкгин келәр «bhikṣuṇī», пали келәр «bhikkhunī», хальмг келәр: «эк гелң» гинә. Эн үгиг үгчләд орчулхла, «угатя», «яду» гисн утх-чинртә үг болад, күүнә өглһәр әмән теҗәдг гелңгүдт эннь улмҗллта йосн болна. Һазр-орна икңкднь харчуд гелңгүдт сән хөөт төрлин төлә буй хураҗ хот өгәд, энүг йоснд тохрасн бәәнә. Эндкгт гелңгүд көдллго бәәсн чигн, хөөннь Бурхна Ном Зүн Азьд, Китдт болн хам-хоша зәрм һазр-орнд һарад ирсн цагт тендкин гелңгүд һазр болвсрулдг болв.
Цуг Бурхна шаҗиг дахад йова сүзгтнр, теднә тоод гелңгүд болн эк гелңгүд мах иддго, цаһан хотар бәәдгнь Барун үзгин улсин буру үзл болҗ бәәнә. Зәрм судрмудт мах иддгиг хөрдг болв чигн, Бурхна һаслңгас нөгчснә хөөн пали келәр тогтасн Һурвн әәмг савд бурхн эврән цаһан хотар бәәдгиг хойрдмл угаһар уга болһад бәәв. Тиим учрар Тхеравадан йоснд (Шри-Ланка, Тайланд, Лаос, Камбоҗа, Мьянма гих мет нутгуд) цаһан хотд ордг биш. Зуг, үүнд күн болһн үүнд эврән суңһлт кех болмҗта. Нөгә таласнь авад үзхлә, Ик күлгн болн Очр күлгн судрмудыг эврә тәәлврәр хүврүлҗ, йосиг чигн соляд авна. Үлгүрлхлә, Зүн Азин гелңгүд бодьсадван санвриг Брахмаҗала гидг нертә судрас авхла, тенд мах эс иддгнь бодьсадван савнрин тоод орна. Төвдин йоснд болхла, бодьсадван санврин үндслл цаһан хотар бийән теҗәхиг орулдг уга. Китд, Солңһс, Вьетнам нутгудт зәрмдән хату цаһан хот элдгднь бәәнә, гихд, Япон Төвд хойрт тиим юмн уга.
Ик күлгнә судрмудар болхла, герин эзд (харчуд) гелңгүдлә әдл кевәр ик билг болн Бодь хутг олҗ чадна гиҗ Бурхн зәрлг болдг бәәҗ. Барун үзгин нугтудт Тхеравадын йосна тускар герин эзд (харчуд) билг олх болн Бодь олх арһ уга гидг буру үзл бәәдг. Зуг, пали келәр бичәтә бәәсн нег судрт Бурхн багшин авһнь герин эзн (хар күн) болсн болв чигн, Бурхна зәрлг соңсҗ, өндр хутг олв гиҗ бичәтә бәәнә.
Бас хәләтн:
Ном-зү
- Сангха / Андросов В. П. // Румыния — Сен-Жан-де-Люз. — М. : Большая российская энциклопедия, 2015. — С. 312—313. — (Әрәсән ик невтркә толь : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 29). — ISBN 978-5-85270-366-8.
- Сангхаракшита У. Что такое Сангха? — Природа духовной общины. ISBN 978-1-291-18407-5