Дун (кемҗән)
Дун (орс. Расстояние слышимости голоса) — эрт урдк цагт хальмгудын күүнә ду соңсгдх кемҗәнә нег негҗ. Эндкгин һарлта кемҗәнә негҗ; дуудх эс гиҗ мендлх үйд дун-хоолын күрә-зәәһин кемҗәг медүлҗәх негҗ болҗ бәәнә. Өдгә цагт хальмгуд кемҗлтин негдсн системиг ашглад, хуучн негҗсин системиг ашглдган уурсн бәәнә.
Үгин үүсл-һарл
Хальмг келнә «дун» эс гиҗ «дууна һазр» гидг нертә кемҗәнә негҗин нерн эндкгин сойлас орҗ ирсн янзта юмн. Эндкгин келнә «krośa» (эндкг. क्रोश) эс гиҗ[1], хальмг келнд орчулхла, «дуудлһ» гидг үгәс үүссн үг. Эннь бурхна шаҗнла хамт Цаста уулын орнд ирҗ, төвд келнд орчулгдад, «rgyang-grags» (тө. རྒྱང་གྲགས) болҗ бәәв[2]. Моңһлын келнд энүг эндкгин келнә үгиг хүврүлҗ «гөрөш» эс гиҗ «хөрс» гиһәд нерәднә[3]. Эн бәрмт авч шинҗлхлә, эн үг моңһл келнтрин келнд төвдин шаҗна урсхлас урд, эрт уйһрас орҗ ирсиг темдглҗ бәәнә. Хальмг келнд болхла, эндкгин келнә «кроша» гидг үгиг үгчләд орчулсн хүвлвр «дун» гидг үгиг ашглҗ бәәнә.
Тодрхаллт
Эрт деер үйәс күмн-әмтн эврә керг-үүлд зөрүләд, олн кемҗәг ашглҗ бәәв: орн-сууцан бәрх, гер ахуһин эдин зүүлс кех болн нань чигн. Келн-улс, үндстн болһн дунд кемҗх кемҗәнә кергсл бүтәд ирх үүл-йовцнь тиим чигн ик йилһәтә биш бәәнә. Цуг күмн-әмтнә сойл-иргншлд хамгин түрүнд утын кемҗән һарч ирсн болад, эннь күүнә бийин мөчмүдәр эс гиҗ тодрха хуһцана зәәһәр кемҗгдәд бәәсн бәәҗ. Үлгүрлхлә, хаалһин утыг «өдр» гидг кемҗәһәр кемҗх юмн[4].
Хальмг келнә «дун» гидг нертә кемҗәнә негҗ Эндкгин «кроша» (энд. Krośa) гидг үүсл һарлта болад, холас дуудҗах күүнә дун соңсгдх зәәг медүлдг бәәсн бәәҗ. Хөөннь, XX зун җилин экәр эн зәәг тодрулҗ, орсин «верста» гидг кемҗәнлә дүңцүлҗ авч. Нертә моңһлч Алексей Позднеевин «Хальмг-орс тольд» номт эн кемҗәг теңцүлҗ авсна тускар медүлҗ бәәхдән иигҗ тәәләд бәәнә: «Күүнә хәәкрснь соңсгдх зә, орсин верста эс гиҗ 1,06 км., теңцнә»[5]. Төрл келмүдин моңһл келнд «дун» гидг кемҗән уга, моңһл келнд «гөрөш», «хөрс» гиҗ нерәднә. Шинҗәңгин өөрдин улмҗллта сойлд «дууна һазр» гидг кемҗән «хәәкрсн дун соңсгдх зә» гидг тәәлвртә бәәнә[6].
«Дун» гидг кемҗән хальмгудын амн зокалд
Эрт урд цагас авн хальмгуд «дун» гидг кемҗәг ашглҗ бәәдг. Эннь хальмгин олн зүүлин амн зокалын үүдәврмүдт үлдсәр бәрмтләд медүлҗ болна. Хальмгин амн зокалын дееҗсин һол негн болсн баатрльг дуулвр Җаңһрас үлгүр авч, эн кемҗәг өргнәр ашглсиг медүлҗ санулый. Дурдсн тасрха Ээлән Овлаһин келсн «Җаңһрин» һурвдгч бөлг «Улан Хоңһр Хар Җилһн хаанла бәәр бәрлгдсн бөлг» гидгәс татад авсн тасрха болна:
Дууна чиңгә һазрас
Гүүҗ ирәд
Цергин захас һәрәдхләрн
Бәәшңгин зивгд оч тусв[7]...
Бас нег сәәхн үлгүр Шавалин Даваһин келсн «Җаңһрин» Аһ Шавдлыг тодрхалх тасрха болна:
Дугтуһасн мөлтрсн цагтан
Дүүрң арвн тавна сар-нарни гегәтә,
Хөрн тавн дууна һазрас
Күҗ-күкрин үнр күңкнгсәр йовдг
Аһ Шавдл хатн санҗ гинә[4]
Темдглл
- ↑ Krosha, Krośa: 16 definitions
- ↑ Бүрнээ Д. Энхтөр Д. Төвд-монгол толь. Улаанбаатар, 2013. 121 х.
- ↑ Сүхбаатар О. Монгол хэлний харь үгийн толь. Улаанбаатар, 1997. 200 х.
- ↑ 1 2 Батырева К.П., Бембеев Е.В., Мукабенова Ж.А. Калмыцкие меры длины: Этнолингвистический аспект // Кочевая цивилизация: Исторические исследования. 2021. №3. С. 56-57.
- ↑ Позднеев А.М. Калмыцко-русский словарь. СПб, 1911. 222 х.
- ↑ Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil. 503 xuudasu
- ↑ Джангар. Калмыцкий героический эпос. Москва, ГРВЛ, 1990. 60 х.
Сурвлҗс
- Бүрнээ Д. Энхтөр Д. Төвд-монгол толь. Улаанбаатар, 2013.
- Сүхбаатар О. Монгол хэлний харь үгийн толь. Улаанбаатар, 1997.
- Позднеев А.М. Калмыцко-русский словарь. СПб, 1911.
- Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil.
- Джангар. Калмыцкий героический эпос. Москва, ГРВЛ, 1990.