Магтал (Шаҗн)
Магтал (энд. स्तोत्र, IAST stotra; төвд. བསྟོད་པ་, Whylie bstod pa; тод бичг: maqtāl) — Эрт эндкгин урн зокалын Хинду болн Бурхна шаҗнд теңгр эс гиҗ бурхдыг магтад алдршулсн][1] урн сәәхн шүлг. Тер шүлгт теңгр бурхдын амрлңһу болн догшн бәәдл, эдлл-кергсл, дотад болн һазад күчн-чидлиг, эрдмиг чигн магтад бәәдг.
Шажна магталын онцлг
Эндкгин магтал-дуллын түүкд кед-кедү төрлин дууллыг йилһҗ-салһҗ болна. Хамгин эрт Ведин дуулл, дарунь Хинду шаҗна нөләһин тодрха ул-мөриг аһулсн дуулвр-Пуранын дууллмуд мөн. Хинду, Җайн, Бурхна шаҗна магтал-дууллнь ортодокс болн ортодокс биш шаҗна хоорндын сойлын сольллтд келлцә-марһана күрәд зокагдв. Теднә олн шинҗ-чинр ниитлг бәәдг: йилңһуя бидн урн-зокал, гүн ухана болн шаҗна үүлдврин хойр негдсн көгҗлин шуһм-чиглл бәәһә талар келҗ болна[2]. Ведин дууллнь магталыг зальврл, тәрнь-тогтал, хошлулсн бәәдг, учрнь «магтал өргхнь Бурхнд хандсн ямаран негн күсл эс гиҗ эн магталыг келх күчиг илркәлхәс талдан арһ уга юмн: теднә туслмҗ, тааллыг чигн иигҗ авна»[3].
Ведин магтал-дууллмудас йилһәтә Бурхна шажна магтал-дууллмуд йиркдән давж заалдх кесг бәәхш: зөвкн цөн тооһин тәрнин дууллд теңгрүр шуд хандсн бәәдг. Бурхна шаҗна магталмуд болхла, теңгрт зөрүлгдсн биш, бурхна эрдм болн бурхна нердиг магтҗ бәәдг болна. Түүнд зальврл-сурлһ бәәдг уга, зөвкн хамг сән-сәәхниг магтҗ, бурхн мет эрдмиг олх күсл илрҗ һарна [4].
Хинду шаҗнд
Эндкгин шаҗнд «Стотра»-г (магтал) Ведин үүлдврт ик ашглдг бәәҗ. Эн үүднәс авч үзхлә, Эндкгин магталыг «дун» (удгатара) болн түүнә нөкцлмүд гиҗ нерәдәд, «давтлһ» эс гиҗ шастр гисн нердәс йилһәд, тодрхалҗ бәәнә. Тиимәс ведин стотра (магталын) икңкнь Сама Веда-н хойрдгч кесг болдг «Уттарарчика» (Уттарагандха)-н тоод бәәдг[5]. «Стотра» гидг үгнь хоҗу Ведин урн зокал, Брахманд эн онцха утхиг хадһлҗ бәәнә[6].
Өдгә цагт «стотра» болхла, Ведмүд гих мет болн оңдан Хинду шаҗна судр мет дүрмд сүүрлдго алдрта шаҗна урн-зокалын нег төрл болна. Герин эзн эн магталмыдыг өдр болһн шаҗна үүлдврин кергәр керглҗ чадна.
«Стотра» (матгал) гидгин нег төрлнь болхла, теңгрин олн нериг магтн дуулх йовдл болдг. «Стотра»-н (магталын) эн әңгллд теңгрин нердин җигсәлт болх Сахасранама багтдг. Үлглрлхлә, Вишну-сахасранама-нь Вишну-һин миңһн нериг аһулна.
Бурхна шаҗнд
Мана үйин I-гч үйд Эндкгт Ик күлгнә шаҗна тусха урсхл һарч ирхлә, Ик күлгнә үзл-бодлыг зокаҗ батрулх йосар көгҗүлсн олн шин судр, шастр, магтал болн нань чигн гүн ухана бүтәлмүдиг белдҗ, кевлн ниитлх ут үүл-йовц үүскгдҗ һарч ирв[7]. Эндкгин урд үйин урн-зокалын сүүр деер сүүрлҗ, Ик күлгнә бурхна шаҗна урсхлын зокагчнр эндкгин хинду шаҗна урн-зокалын олн жанрмудыг үндслҗ авч. Теднә тоод «стотра», эс гиҗ хальмг келәр «магтал» гидг жанр бурхна шаҗна йоснд орҗ ирҗ.
Эндкгин келәр бичәтә бурхна шаҗна олн «стотра» (магтал) Бурхн багшиг, талдан бурхдиг, лам-багшнриг, деедсиг болн онц әрүн һазриг магтад алдршулсн урн сәәхн шүлг болна. Бурхна шаҗна магталмуд бурхн багшиг болн олн бурхдыг магтад, теднә амрлңһу болн догшн бәәдл, эдлл-кергсл, дотад болн һазад күч-чидлинь, хамг әмтн туслх үүлинь чигн магн сәәшҗ медүлнә. Бурхна шаҗна йоснд «магтал» өргәрн нег шүлгәс эклҗ, боть күрм өргн болҗ бәәдг[8].
Өөрд-хальмгин хамгин нертә бурхна шаҗна магталмуд
Өөрд-хальмгин бурхна шаҗна йосн икңкдән Төвд бурхна шаҗна йосн деер сүүрлҗ бүтсн чиглл болҗ бәәнә. Зуг, түүнд хойр зүүл бәәдг: Лам-гелңгүдин йосн болн энгин хар улсин йосн. Лам-гелнгүдин йоснд цуг төвдт алдршҗ делгрсн бурхна магталмуд сән кевәр медгддг бәәсн учрас, цуһараһинь энд дурдх арһ уга. Эңгин хар хальмг улсин дотр хамгин алдршсн бурхна магталмуд болхла, хамг әмтнд туста болҗ, олн медгддгин учрар, энд дурдҗ медүлҗ өгх арһ бәәнә:
- «Хөрн негн Дара экин магтал» эс гиҗ олна меддгәр «Дәрк давтулх» гидг нертә ном.
- «Мигзм» гидг нертә Зоңкава гегәнә магтал.
- «Һурвн учртын магтал» гидг нертә Бурхн багшин магтал.
- «Шүтн бәрлдхин магтал» гидг нертә Зоңкава гегәнә Бурхн багшд зөрүлҗ зокасн магтал.
- «Окн Теңгрин магтал» гидг нертә магтал.
- «Бурхна арвн хойр зокалын магтал» гидг нертә Үрс сарин 15-нд умшдг магтал.
- «Зурһан һарта Махакалан магтал» эс гиҗ «Нүрзмә» гидг нертә магтал.
Холвас
- ↑ Gonda J. — Vedic Literature (Samhitas and Brahmanas). Wiesbaden, 1975. — P.52.
- ↑ Зорин А.В. У истоков тибетской поэзии. Буддийские гимны в тибетской литературе VIII-XIV. Изд-во «Петербургское Востоковедение». СПб. 2010. С. 22
- ↑ Gonda J. The so-called secular, humorous and satyrical hymns to the Ŗgveda / Gonda J. Selected Studies. In 4 vol. Vol. III. Sanskrit: Grammatical and Philological Studies. Leiden: E.J. Brill, 1975. P. 361-397
- ↑ Зорин А.В. У истоков тибетской поэзии. Буддийские гимны в тибетской литературе VIII-XIV. Изд-во «Петербургское Востоковедение». СПб. 2010. С. 26-32
- ↑ Gonda J. — Vedic Literature (Samhitas and Brahmanas). Wiesbaden, 1975. — P. 315.
- ↑ Keith A.B., Macdonnel A.A. — Vedic Index of Names and Subjects. Vol. II. — London: 1912. — P. 484.
- ↑ Ходж Стефен. Введение в классический тибетский язык. Санкт-Петербург, Дацан Гунзэчойнэй, 1998. С. 148
- ↑ Дэмбэрэлдорж Д., Равдан Д. Бурханы шашны нэрийн тайлбар толь. Улаанбаатар, 2015. 92 х.