Мәәдрин эргц
| Бурхн багш Һучн һурвн теңгрин орнас бууҗ ирснә байр | |
|---|---|
| Зүүл | Бурхна шаҗна байр |
| Чинрнь | Бурхн багш Һучн һурвн теңгрин орнас бууҗ ирсн |
| Темдглгднә |
 Тибет Моңһл улс Калмыкия Бурятия Тыва |
| Җил-өдр | Билгин тоолын 9-гч сарин 22 өдр |
Мәәдрин эргц (тод. ᡏᠠᡕᡅᡑᠠᠷ ᡕᡅᠨ ᡄᠷᡎᡄᡔᡄ; орс. Круговрщение Майтреи) — Билгин тооллын тавдгч сарин дүүрң сарин цагт темдглдг Мәәдр бурхнд зөрүлсн бурхна шаҗна байр. Эртин сурвлҗ бичгт келгдсәр, байрын таньлцулһиг Төвдин бурхна шаҗна урсхлыг шинрүлгч Эзн Зоңкава зааҗ. Мәәдр бурхн ирхлә, буйн-кишг, амулң-җирһлң цуг делкәд ирнә гиҗ судрмудт келгдҗ бәәнә. Байрин цагт орлцачнр Мәәдр бурхн ирҗәхиг дүрсләд үзүлҗ, түүнә шүтәг тергн деер хурл-сүмиг эргәд авч йовдг[1][2].
Түүкнь
Мәәдрин эргц гидг байр бурхна шаҗна төвдин йосна урсхлд һол байрмудын тоод ордго бәәсн байр болдг бәәҗ[3]. Орс номт, моңһлч Алексей Позднеев эврә дегтртән эн байрин түүкин тускар иигҗ бичҗ бәәнә:
Ламнрин келсәр, Мәәдрин эргц гидг нертә йослл бурхна шаҗна йосллын тоод Зоңкава гегәнә цагас авн орҗ бәәв чигн, түүнә оршх үндсиг Номһдхлын әәмг савд олҗ авч болна. Мини шинҗлсәр болхла, энүнә үндснь хойрдмл утх чинртә болҗ бәәәнә. «Винайин аһу ик судрин тәәлвр» гидг дегтрт мини багшнр нанд иим нег шүлг үзүлҗ бәәв:
«Бурхна бий-дүр гидгнь
Номла зоклдулсн чинр мөн болна.
Хотн-балһснд ачҗ үүлдх болна».
Эн шүлгин утх-чинриг үзәд авхла, энд бурхна шүтән бурхна номла хамт ном номлхх һазрт түгәгдәд йовх йоста гиҗ келгдв чигн, ламнр эн шүлгиг талданар тәәлҗ, Мәәдрин эргцин йосллын тускар бичәтә бәәнә гиҗ намаг иткүлҗ, зүтклдәд бәәцхәв. Ламнрин эн зүтклнь һәәхлтә биш болна, Зоңкаван үйәс авн эн тәәлвр багшас шевд улмҗлгдад, Зоңкава бийнь терүг үндслҗ, Мәәдрин эргциг төмр үкр җилин (1409 җ.) нег шинд күцәһәд бәәв[4].
Тиим учрар, үлгүрлхлә, Ховдын Шар сүмд Мәәдрин эргциг шин җилин арвн тавн өдрин негнднь күцәҗ бәәдг болна гиҗ номт делгрңгү тәәлвр бичҗ бәәнә. Эн байрин тодрха зааасн өдр уга болдг болв чигн, Моңһлд икңкдән эн эргциг дөрвдгч сарин 7, 8, 15 өдрт, зурһадгч сарин 4, 15 өдрт эс гиҗ йистгч сарин 22 өдрт кедг бәәнә. Сүм болһн эн өдриг эврәһәрн кев чигн, эрк биш җилд нег дәкҗ, эрк биш нег зааҗ авсн өдрт болҗ бәәдг[4].
Тодрхаллт
Мәәдрин эргц гидг байр гидм болхла, Төвдт, Моңһлд болн Әрәсәд бәәҗәх хальмг, буряд, урянха улсин темдглдг байр болна. Эн байриг темдглх тодрха өдр уга болв чигн, икңкдән энүг билгин тооллын дөрвдгч сарин 7, 8, 15 өдрт, зурһадгч сарин 4, 15 өдрт эс гиҗ йистгч сарин 22 өдрт кедг болна. Сүм-хурл болһнд эн өдриг ширәт лам бийнь ончлҗ авдг[4].
Байрин белдвр
Хамгин түрүнд Мәәдрин шүтәг зөөдг терг белдәд авх кергтә. Тергн хасг тергнлә әдл хойр төгәтә, өндртән зурһан тохаһас өндр болх йоста. Тергнә күрә деер нәәмн тәкл болн долан эрднь зурҗ кеерүлдг болна. Мәәдрин эргцин өдрин өмн тергнд тавн өңгтә тасм, залм бооҗ, улм кеерүлҗ авдг. Тергнә дөрвн өнцгтнь дөрвн җалцн тәвҗ, һол дунднь торһн шүкр тәвнә. Тергиг татад йовдгнь модар кеҗ, эрк биш ноһан будгар будсн мөрн эс гиҗ зан болна, әмд адусиг зоваҗ йовулдг биш[4].
Эн модн мөрн эс гиҗ занын нурһн деер җиндмн чолуна дүрс тәвҗ, тергнд уяд, сүм-хурлын үүднә өөр асхндан тәвчкнә. Дарани өдрин өрүн нарн һарх цагт хурл дотр гелңгүд хурҗ, ном болн бурхна магтал умшна. Тер цагт шев-манҗнр хурлын үүднә өөр хурад, авад йовх юмсан һартан бәрәд авч, ик гелңгүдиг күләҗ бәәнә. Ном умшдган дуусхад, сүмин Хамб лам сөөвңгүдлә һарад, Мәәдрин шүтәг һарһад авч, тергн деер суулһна. Ардаснь «Мәәдрин тавн әәмг ном» гидг тавн боть номиг һарһҗ, шүтәнә өмн тәвчкнә. Хөөннь гелңгүд күҗ, саңгин идәтә бөөвр, цецг, долан тәкл, өлзәтә нәәмн темдг, тавн күсл болн нань чигн юм авч һарһна[4].
Йосллнь
Мәәдрин эргцин йослл эклх цагт өмннь хойр гелң барсин арс бәрҗ һарад, терүгәрн әмт көөҗ йовна. Ардаснь маля бәрдг гелңгүд йовад йовна. Хөөннь дуң бәрҗ үләдг гелңгүд, цаң, деншә, цеңгл, кеңкрг делдәд, зәрмснь бүрә татад, үкр бүрә татлдад, хоңх делдҗ, мәәдрин шүкр бәрҗ йовна. Ардаснь гелңгүд Мәәдр бурхна мөртә терг чирәд йовна. Цуг эндиг үзхәр дала болсн әмтн хурад, зальврад, ном-тәрнь умшад, дахад йовна.
Эргәд, зальврад йовҗ, хурлын хаша эргҗ, үүдндән күрх цагт зогсна. Тиигхд Мәәдр бурхна шүтәг ар үзгт эргүлҗ тәвәд, номин умшлһ кедг. Мөн тенд Мәәдр бурхнд шар-хар мөргҗ, түүнд мандл өргнә. Эннь болхла, Мәәдр бурхнла холва тогтаҗ, түүнә цагт төрҗ, сән хүвтә болҗ, түүнә номд күртхин темдг болҗ бәәдг. Дууссн цагт цуһар ар үзгин үүднүр одад, тенд нүүрәрн нарн һарх үзгүр эргҗ зогсад, дәкн ном умшна. Тенд гелңгүд һазрин эзнд бальң өргнә. Хөөннь нарн һарх үзгүн үүднд одад, тенд «Мәәдрин тавн әәмг номиг» бүкләр умшад авна. Эн умшлһан дуусх цагт цуһар өмн үзгин үүднд күрч, Мәәдрин йөрәл умшад, Мәәдрин шүтәг тергнәс буулһад, хәрү, сүмдән орна[4].
Хальмгудын Мәәдрин эргц кедгнь
Хальмгудын Мәәдрин эргц кедгин тускар орс үнн алдрта шаҗна гелң эцк Пармен Смирнов бичсн болдг. Түүнә бичсәр Мәәдрин эргциг сүм дотр экләд кеҗ, хөөннь һазаран һарч, мөрн тергтә Мәәдрин шүтәг һарһдг бәәҗ. Хурлын сүмин барун-өмнк үзгт өндр модар кесн күрә деер бурхна зург-шүтә өлгҗ, цуг хурсн әмтн мөргн зальврҗ, һурв дәкҗ Мәәдр бурхна шүтәнд мөргдг бәәсн бәәҗ. Яндһа Мацга улст Мәәдрин эргц кех цагт ус ткдг чигн бәәҗ[3].
Темдглл
- ↑ Горохов С.А., Христов Т.Т. Религии народов мира. Учебное пособие. — Проспект, 2013. — 584 с. — ISBN 9785392139170.
- ↑ Буряты / Абаева Л.Л., Жуковская Н.Л.. — Наука, 2004. — 632 с. — ISBN 9785020098565.
- ↑ 1 2 Бакаева Э.П. Буддизм в Калмыкии. Элиста, Калм. кн. изд-во, 1994. 91 х.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Позднеев А.М. Очерки быта буддийских монастырей и буддийского духовенства в связи с отношением сего последнего к народу. Репр. изд-е 1887. Элиста, Калм. кн. изд-во, 1993. 384-385 х.