Оһат Һаслңгас Нөгчсн
Оһат Һаслңгас Нөгчсн (тод. ᡆᡎᡆᡃ᠊ᡐᡇ ᡎᠠᠰᠠᠯᠠᡊ ᡄᡃᡔᡄ ᠨᡈᡎ᠋ᡔᡅᡎ᠋ᠰᡄᠨ; энд. परिनिर्वाण; IAST: parinirvāṇa; пали келәр: parinibbāṇa; китд келәр: 般涅槃; пин. bān niè pán; япон келәр: 般涅槃; төвд келәр: ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ; whylie: yongs su mya ngan las ’das pa) — Бурхна шаҗнд — төгс Бодь хутг олсн хутг, бийин үклин дару олх туң нирван, үлгүрлхлә, Шакьямуни бурхна Оһат Һаслңгас Нөгчсн. Оһат Һаслңгас Нөгчснь болхла, дәкн төрхин үрглҗллиг бооҗ, бийин болн седклин хамг цогцыг әрүлҗ аһулсн Бурхна шаҗна һол зөрлһ болна.
Үгин үүсл-һарлнь
Хальмг келнә «Оһат Һаслңгас Нөгчсн» гидг үг болхла, төвд келнә «ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ» эс гиҗ «yongs su mya ngan las ’das pa» гидг нер-томъяна үгчләд орчулсн хүвлвр болҗ бәәнә[1]. Төвдин нер-томъян болхла, эндкгин үүсл-һарлта болсн болв чигн, үгчләд орчулсн үг биш, утх-чинрәрнь орчулсн юмн болна. Тиим учрас Зая-пандитын орчулҗ һарһсн өөрдин эн нер-томъяна хүвлвр утх-чинрәр орчулсн негн болна.
Тодрхаллт
Бурхн багшин зәрлгиг илркәҗәх гиҗ үздг пали болн самһрд келәр бичәтә бәәсн ном-судрмудт хамгин икәр һарч ирдг нер-томъянь болхла, Махапаринирвана (Пали: [Махапариниббана] «Ик эцсин нирван», үлгүрлхлә, пали келәр бичәтә Махапариниббана судр болн оңдан кедүхн судрмуд) болна. Икңкдән эн нер-томъянь нирванын (Һаслңгас Нөгчснә) деед хутгиг олсн Бурхна (Будда) эс гиҗ Дәәниг Дарсна (Архатын) бийин үклин хөөн олгддг нирван (Пали келәр — «ниббана») (түрүн уга, төгскл уга амр-амулаң, җарһлң) гидгиг тодрхалҗ өгнә.
Әрәсән Бурхна шаҗна судлач, орчулач Андрей Всеволодович Парибок «Менандр хаана әәлдхсн» / «Милиндапаньха»[2] гидг нертә пали канон деер үндслсн Бурхна билгин номиг орчулхларн, «ниббана» / «нирвана» гидг үгиг барг үрглҗ «амулң» (покой) гиҗ орчулад, зуг Бурхна шаҗна седкл судллын тусха нер-томъяна тускар бичхдән «нирвана» гидг кевәр үлдәҗ авдг.
Һаслңгас Нөгчснә хойр зүүл
Бурхна шаҗна мөриг дүрслхлә, Һаслңгас Нөгчснә туршлһиг хойр зүүл үйәр хувагдҗ бәәнә. Түрүңкнь хөөтндән төрх төрлиг болһх цуг шилтәг уга кечкәд, тер үйд тер күн Дәәниг Дарсн эс гиҗ Бурхн болдг. Зуг эцсин насн туршин көрңг болсн үүлин үрнь бүрнәр үүлән йовулҗ уга бәәснә төлә Бодь олсн күн тер дару үкҗ, Һаслңгас Нөгчдг биш, хәрн наснаннь үлдсн хуһцаг өңгрүлх йоста болдг. Эн зүүлин Һаслңгас Нөгчсиг зәрмдән «хоцрлта Һаслңгас Нөгчсн» (sopadhiśeșanirvāņa) гиҗ нерлгднә. Сүүлин насна хуһцан дуусхла, бодһаль өмн нисванисин (kleśa) төгскл болҗ, түүнд күргх цуг шилтәг уга болһҗ бәәснә төлә йирин бий болн седклин цуг оршн тогтнх юмн, хөөт төрл чигн бүрн уга болна. Үкх үйин Һаслңгас Нөгчснь «хоцрл уга Һаслңгас Нөгчсн» (anupadhiśeșanirvāņa) гиҗ нерлгднә. Учрнь өмнк үүлин (karma) бийин болн седклин цуг үлдл әрлнә. Бурхн багшин Һаслңгас Нөгчсн болхла, Бурхна шаҗна урлг, урн зокалын хамгин чухл үзгдлмүдин негн болна. Үүниг пали келәр эннь «Ик Һаслңгас Нөгчсн судр» (mahāparinbbānasutta) эс гиж эндкгин келәр (mahāparinirvaņasūtra) хойрт делгрңгү тәәлврлсн бәәдг. Урлгт болхла, кевтчәһә Бурхна зург болн шүтән Бурхна Һаслңгас Нөгчх бәәдлиг дүрслнә[3].
Темдглл
- ↑ Бүрнээ Д. Энхтөр Д. Төвд-монгол толь. Улаанбаатар, 2013. 444 х.
- ↑ Вопросы Милинды (Милиндапаньха) / пер. А.В. Парибка. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1989. — 485 с. — (Памятники письменности Востока. Bibliotheca Buddhica). — ISBN 5-02-016554-9.
- ↑ Robert E. Buswell Jr., Donald E. Lorez Jr. The Princeton dictionary of Buddhism. 2014. 1055-1056 х.