Сусён Аксён

Сусён Аксён орс. Сусеев Аксен Илюмджинович
Төрсн:	1905-гч җилин, декабрь сарин 12 Тең цергин муҗ, Гелнгәхнә әәмг, Атаманск күүтр
Улс-орн	Орсин Холвана Улс, Хальмг Таңһч
Урсхл	бичәч

Сусён Аксён (орс. Сусеев Аксён Илюмджинович, 1905 җилин декабрь сарин 12 [өдгә цагин тоолар декабрь сарин 25], Тең цергин муҗин Гелнгәхнә әәмгин Атаманск күүтрт (өдгә цагт Ростов муҗ, Зимовниковск район) - 1995 җилин февраль сарин 12-нд, Хальмг Таңһч, Элст балһсн) – Хальмг АССР-ин улсин шүлгч болн ниигмин зүтклтн.

Намтрнь

Хальмг шүлгч Сусён Аксён 1905 җилин декабрь сарин 12-нд (шин тоолар - декабрь сарин 25-нд) Тең цергин бүсин Гелнгәхнә әәмгин Атаманск күүтрт Теңгин хальмг хазгин гер-бүлд төрҗ һарв. Октябрин хүвсхләс өмн орс чонҗин сурһулин хойр әңг (класс) төгсәд авч. Ааван алдснас авн, баһасн наһц ахин гер-бүлд өссн бәәҗ. 1923 җилд күүтртән комсомолын үр бәәһүлхд орлцв. 1925 җилд Астрахань балһсна баһ сурһульд орад ирҗ, цааранднь Хальмгин багшнрин сурһулиг төгсәҗ, баһ әңгин багшин мергҗлтә болҗ. Астраханьд сурһуль сурад бәәхдән Хальмг бичәч Манҗин Нимгр болн шүлгч Сән-Белгин Хасрла хамдан «Таңһчин зәңг» гидг нертә өдрин соньна хаҗуд бәәсн Хальмгин утх зокалын дуңһран түүкд түрүңк керг-үүлд орлцҗ ирв. Эн утх зокалын дуңһраг 1928 җилд Сусён Аксён Цуг Әрәсән урн зокалын холвана хаҗудк «Хальмгин пролетарин бичәчнрин ниигмлг» гидг нертә утх зокалын бәәһүллһ болһн хүврүлҗ.

1928 җилд Хальмгин бүсин хораһас Сусён Аксён Хальмгин бичәчнрин бәәһүллһ Москваһин бичәчнрин бәәһүллһлә холва тогтахар Москвад илгәгдҗ. Москвад бичәч А.Фадеев, В.Ставский, А.Сурковла харһҗ бәәв.

1929 җилд Сусён Аксён Хальмгин баһчудын «Теегин герл» гидг нертә өдрин соньна эрклгч болҗ тәвгдв. Мөн эн җилд «Болд зүркн» нертә түрүңк шүлгин хураңһу хальмг келәр барлв. Хөөннь Хальмгин «Улан баһчуд» гидг нертә өдрин сонньд көдлҗ бәәв.

1931 җилд Сусён Аксён Хальмгин «Улан малч» өдрин соньныг барлх көдлмшиг эклн зокаҗ һарһв.

1932-гч җиләс авн, 1935 җил күртл Сусён Аксён СССР-ин Күцәх Төв Хораһин медлд бәәсн Н. Наримановин нертә Дорд үзгин судллын деед сурһульд сурв. 1935 җилд Ташкентур Төв Азин Улсин Ик Сурһульд багшлхар илгәгдв.

1938 җилд Дорд үзгин судллын деед сурһулин аспирантурыг төгсәҗ, тендән багшлад үлдв.

Төрскән харсгч ик дән эклснә дару түүниг цергт татад, Өвр Бәәһлин фронтын улс-төрин алвнд алв хааҗ бәәҗ.

Дәәнә хөөн Сусён Аксён Элст балһсна зөвлл болн Хальмг коммунист бүсин зөвллин гешүн болҗ суңһгдҗ. Кесг дәкҗ Хальмг АССР-ин Деед Зөвллин депутатар суңһгддг бәәҗ.

Урн бүтәлнь

Сусён Аксён бүтәлән хальмг келәр бичдг бәәҗ. Түүнә бүтәлмүднь икңкдән Иргнә дән, Төрскән харсгч ик дәәнд Зөвллтин улсин баатрльг бәәдл, Зөвллт засгин эркиг делгрүлхд зөрүлгдсн бәәнә. Сусён Аксён мөн олн шүлг, ниигм-улс төрин ниитллиг Хальмг Таңһчин барин хорад ниитлүлсн. Сусён Аксён һол бүтәлмүдиг орс келнд орчулсн.

Фридрих Шиллерин «Арһ-заль болн дурн» зокалыг хальмг келнд орчулв.

Барлгдсн дегртмүднь

• Болд зүркн (Стальное сердце), Шүлгүд, Элст, Калмиздат, 1929 җ.;
• Бичә март! (Не забудь!) Шүлгүд, Элст, Калмиздат, 1932 җ.;
• Теегин үрн, Поэм, Элст, Калмиздат, 1939 җ.;
• Кишг хәәлһнд (В поисках счастья), Пьес, Элст, Калмиздат, 1940 җ.;
• Төрскн тег (Родная степь), Шүлг, Элст, Калмиздат, 1941 җ.;
• Теегин үрн, Һурвн кесгтә поэм, Элст, Калмиздат, 1960 җ.;
• Навстречу новой жизни, Һурвн кесгтә поэм, Элст, Калмиздат, 1961 җ.;
• Дорогой доблести, Һурвн кесгтә поэм, Элст, Калмиздат, 1962 җ.;
• Друг мой, не забудь! Стихи и поэмы, Элст, Калмиздат, 1965 җ.;
• Тег-мини төрски экм (Степь, мать моя родная), Һурвн кесгтә поэм, 1962—1966 җ.;
• Начало пути Эрдни, Повесть, Элиста, Калмиздат, 1973 җ.

Шаңнлнь

1955 җилд тәвн насна өөднь тохҗ, Хальмг утх зокалыг көгҗүлх керг-үүлд орулсн хүв-немриг үнләд, «Күндтә Темдг» гидг одар шаңнгдҗ.

Дурсхлнь

Элст балһсна нег һудмҗ (уульнц) Сусён Аксёна нер зүүҗ бәәнә.

Темдглл

• Хальмгин пролетарийин бичәчнрин Холва (орс. Калмыцкая Ассоциация пролетарских писателей) — 1927-гч җилд тогтагдад, 1932-гч җил күртл бәәсн хальмгин бичәчнрин ниицән. 1928-гч җил күртл эн Цугәрәсән пролетарийин бичәчнрин Холвад орҗ бәәсмн, 1928 җиләс авн — ВОАПП-д.

Сурвлҗ

• Джимгиров М. Э. Писатели Советской Калмыкии. Библиографический справочник. — Элиста, 1966.

Холвас

• Сусеев Аксен Илюмджинович // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.