Ноһан Дәрк

Рувики-с
Бурхна шаҗн
  • Түүк
  • Гүн ухан
  • Күмүс
  • Орн-нутгуд
  • Бөлгүд
  • Нер-томъян
  • Эк бичг
  • Даралл
  • Бурхна шаҗна шүүмҗл

Ноһан Дәрк (энд. खदिरवणीतारा; IAST: Khadiravaṇītārā, төвд. སྒྲོལ་ལྗང་མ; Wylie: sgrol ljang ma, орс. Зелёная Тара) — Бурхна шаҗна Ик күлгн урсхлын төвдин болн Цаста уулын бүсин идам бурхн. Балв, Төвд, Моңһлд өргн делгрсн, олн гегән дүрстә бурхна шаҗна гетлггч Дара эс эс гиҗ Дәрк. Эннь болхла бодьсатва («Бодь седклтн») Нүдәр Үзгч Эрктәһин эмин дүр болна. Олн ниитин иткл үнмшләр эннь Нүдәр Үзгч Эрктәһин нульмснас үүссн болад, эннь һазрт унҗ, нур үүсксн болна. Түүнә уснас бадм цецг һарч, неегдхләнь, Дара эк дотрнь суусн бәәҗ. Эннь Нүдәр Үзгчлә әдл болад, әмтиг «чинд күргхд» туслдг нигүлсхтә, туслгч бурхн болна. Эннь йовдлын, делкә деерк айлл, мөн Бодь олх мөрин хамһалгч болна.

Үүсснә домгнь

Ноһан Дара экин туск домгиг профессор Алексей Позднеев эврәннь 1887 җилд һарһсн «Моңһлын Бурхна шаҗна сүм-киидин болн Бурхна шаҗна сүзгтнрин әмдрлин туск темдглл» (Очерки быта буддийских монастырей и буддийского духовенства в Монголии в связи с отношением сего последнего к народу) гидг дегтртән иигҗ темдгләд бәәнә:

Эрт урд цагт Кеңкрг Дуута гидг бурхн бәәх цагт Дәрк бурхиг тәкдг хаана күүкн болҗ төрәд, Белг-Билгин Сар гидг нертә окн болҗ бәәв. Эннь ут цагт Кеңкрг Дуута гидг бурхиг тәкәд, түүнә шеврнлә хамдан Бодь седкл төрүлв. Тер цегт тер орна гелнгүд хурҗ ирәд, иим зәрлг болв: «Чи буйна үүлд батрсн болад, эврә эмин бийиг эрин бийд хүврүләд, шаҗна тус үүлд. Чи тиигәд зальврхла, тернь бүтх» гиҗ. Окн болхла, хәрү өгхдән: — Уга, эрин бийд Бодь олх бодһаль олн, би эмин бийд орчлңгиг эвдҗ авнав! — гиҗ таңһрг тәвсн бәәҗ. Үүнә хөөн Белг-билгин Сар олн җува һалвд эврә орд-харшдан бәәҗ, «әмтиг гетлггч» дияниг бүтәҗ авад, өрүн болһн нег сай әмт зовлңгас гетләд автл, хотан эдлдго бәәҗ. Мөн әдл кевәр асхни хотын өмн бас нег сай әмт зовлңгас гетлдг бәәҗ. Эн йовдлас көлтә нернь сольгдад, Белг-билгин Сар гидг нернь Дара эк эс гиҗ гетлггч эк болв[1].

Бас нег домгар болхла, Нүдәр Үзгч Эрктә бурхн орчлңд бәәһә хамг әмтнә зовлңгиг үзҗ, ик нигүлсх седкл төрәд уульхлань, нүднәснь асхрсн нульмснас ик нур болад, нур дундас үзсклңтә бадм цецг һарч, тер неегдхлә, геср деер Дара эк суусн болҗ һарв. Тер цагас авн Ноһан Дарк хамг әмтнд туслхин төлә нег агшнд делкә эргҗ нисәд, күссн әмтнд туслҗ бәәдг. Тиимин төлә Ноһан Дәркиг зәрм цагт «өтр туслн үүлдгч» гидг нерәр магтна[2].

Эн домгиг бәрмтлх бәрмт Хөрн негн Дәркин магталын негдгч шүлгт һарч бәәнә:

Мүргмү! Гетлггч түргн баатр эк
Нег агшна цәклһн мет нүдтә
Һурвн йиртмҗин итклин нүүрин
Усн төрлктә делгрсн гесрәс болсн эк[3]!

Энд «Һурвн йиртмҗин иткл» гидгнь Нүдәр Үзгчин йогт нерн. «Иткл» гисн үг энд «аврл», «авргч» гисн утхта болна. «Һурвн йиртмҗ» гидгнь — Күслин орн, Дүрстә орн болн Дүрсн уга орн гидг Һурвн ориг медүлҗәнә. Һурвн йиртмҗин иткл болад, Нүдәр Үзгч зовҗасн әмтиг үзҗ уульв. Уульсн нульсинь «нүүрин усн» гидг үг медүлҗәнә. Тер «нүүрин уснас» удвл цецг һарад «делгрҗ», гесрәснь (цецгин үүрәснь) Дәрк һарч ирв. Энд бас «усн төрлктә» гисн үг бадм цецгин йогт нерн болна[4].

Дүрснь

Ноһан Дәркин бийнь ноһан гегәтә, нег толһа, хойр һарта, хойр көлтә, бийнь эрднь чимгәр чимсн, сиик, буһу, титмтә болна. Барун һарнь тус өггч мутрта, зүн һарнь көк удвлыг бәрҗ бәәнә. Эннь баһ наста окна дүрстә болад, бадм цецг, сариг девскрлсн сүүр деер залрҗ бәәнә[4].

Бас зәрм цагт Ноһан Дәркин дүрсиг тодрхалад медүлхлә, толһа деерән тавн делвәтә алтн титмтә болад, үснә хоңһрцг дотр Амитабха бурхиг бәрҗ йовна гиҗ бичәтә бәәдг. Эн медән төвдин Хөрн негн Дәркин магталын хүвлврин экн шүлгт йовна. Хөрн негн Дәркин эн магталыг өөрдин келнд орчулхла, Зая-пандит энүг бас орчулсн болдг:

Деед орн Поталад
Ноһан ТАМ үзгәс төрн, Амитабха титмтә
Һурвн цагин бурхдын үүлч эк
Дара эк, нөкд селт ирн сөөрх[3]!

Төвдт һарч ирсн түүкнь

Эрт цагин бурхна шаҗна домгар Ноһан Дәркин бүтәлиг олн һалв өмн Вайрочана бурхн медүлҗ әәлдв[5]. Хөөннь Бурхн багш терүг шинәс сергәҗ келәд, Эндкгин һазрт үндсн әәмгт медүлҗ өгв. Төвдт Ноһан Дәркин бүтәлиг болхла, Атиша гидг гелң Эндкгәс арһин тоолын 1042 җилд авч ирҗ[4]. Өөрдин Зая-пандитын орчулсн «Хөрн негн Дәркин магталын» төгсклин шүлгт эн домгин тускар иигҗ бичәтә бәәнә:

Эрт Бирузана бурхна номлсн Дара экин магтал үүг
Эндкгт биднә багш Дара экин үндсн әәмгт номлсн.
Эзн Зу Атишад гетлггч Дара экин гегән илт[6]

Мөн зәрм Төвдин бәрмт бичгүдәс үзхлә, эзн Зу Атиша бийнь Төвдт һарх шиидврин өмн Ноһан Дәркиг зүүдләд, түүнәс илркә эш-әәлдхл авсн болдг. Тер Дәркин әәлдхләр Атиша Төвдин орнд одхла, «Төвдин әмтиг нарн мет Бурхна номар гиигүлҗ, теднә муңхгин харңһуг әрлҗ авх» гиҗ бичәтә йовна[5].

Төвдт ик делгрсн үзләр Төвдин Соронзан Гамбо хаана Балв орнас залрҗ ирсн Бхрикути гидг нертә хатн Ноһан Дәркин хүвлһән бәәсн бәәҗ[7].

Өөрдин болн Хальмгин нутгт Ноһан Дәркин тәкл делгрснь

Хөрн негн Дәркин магталын шүлгиг болн тер тоод Ноһан Дәркин магталыг төвд келнәс хальмг келнд өөрдин Зая-пандит орчулсн болдг. Эннь «Сарин герл» гидг Зая-пандит Намка-Җамцин тууҗин орчуллһсин җигсәлтд дурдгдҗ бәәнә. Эн номиг Зая-пандит «...барс җиләс (1638) авн барс җил (1662) күртл хошуд, торһуд, дөрвд, зүнһар, хөөд наньчн дөрвн өөрд бүгдт судр, үндсн, шаштр олыг орчулснь» Дәрк гидг номнь җигсәлтд 16 тоота болна[8]. Эн номиг Әрүн сүзгтә тәәшин дурдсар Зая-пандит орчулсна тускар «Хөрн негн Дәркин магтал» гидг нертә нег номин бичгт темдгләтә бәәнә:

Арья Дара экин эн судриг
Әрүн сүзгтә тәәш дурдснд
Әмт тоньлхин төлә равҗамба Зая-пандита орчулв;
Арвн зүгин хүвтн бурхн болх болтха өтр![6]

Өөрдин Зүн Һарин нутгт Ноһан Дәркин тәкл онц орм эзлсиг темдглдг бәрмт бас бәәдг. Үлгүрлхлә, «Хөрн негн Дәркин магталын» нег хүвлвриг Цеваң Равдн хаана үйд түүнә хатн Соднам Ролма гидг нертә күн Зая-пандитын орчулсиг сән гидгәр шинәс ясад, модн барар кевлҗ һарһх зәрлг болв. Эн медән тер цагас өдгә күртл үлдсн модн барин магталын төгсклин шүлгт темдгләтә бәәнә:

Шарин шаҗна өглһин эзн хатн Соднам Ролматн
Шаҗн-төрин үүлд шидр эрклн гидгт
Шин әрүн эн мет Дара экин судриг
Шаҗн-төрин кергт сиилһ гисн зәрлгәр

Урд равҗамба хутгтын гегән әрүн көрвүлснәс
Улм завсрт бичәч тергүтнә эркәр эндүрсн бүгдиг
Урн Дульва гелң Чой Заңбо тәәлвр кеһәд
Улм маш әрүн эк бичгт тулһн шүүҗ
Удл уга шин әрүдхәд, кевт сиилһн дарулв[6].

Иҗл Зәәһин хоорнд ирҗ бүүрлсн хальмгуд болхла, бас Ноһан Дәркиг онц кевәр тәкҗ йовдг. Эн бурхн хальмгудын зәрм әәмгүдин сәкүсн болҗ бәәнә. Үлгүрлхлә, Ноһан Дәрк цуг тугтна овг-әәмгүд, зәрм чонса болн буурл овг-әәмгүдин сәкүсн болна[9].

Хальмгудын Ноһан Дәркиг тәкдгнь олн зүүлин домгт чигн хүврҗ, келц үг чигн болҗ делгрсн бәәнә. Үлгүрлхлә, хальмг күн зовлң-зеткрлә учрҗ, «Дәрк-дәрк» гиҗ келдг[10]. Эннь Дәркиг туслхин дуудҗ авдг үг болҗ бәәнә. Бас чигн Оват гидг селәнә туск домгт Ноһан Дәрк Цаһан Дәрк хойр Шаблын орнд нисәд йовх цагт хальмгудын бәәдг һазрт бууҗ ирәд, өлмән мөр үлдәсн болдг[9].

Ноһан Дәрк хальмгин Цаһан Сар гидг хальмгин байрин туск домгт һол дүрин негн болҗ һарна[11], Җиҗәтн гецлин Төвдт одсна домгт һарч, зуульчин сүзгиг сәәнәр шалһҗ авна [12], баатрльг дуулвр Җаңһрт чигн һарч ирнә[9].

Хальмгудын Ноһан Дәркиг тәксн хамгин үзсклңгтә болад ховр үзмрмүдин негнь болхла, Ставрополь балһсна музейд 1946 җиләс авн хадһлгдҗ бәәһә Ноһан Дәркин ик зург шүтән болна. Эннь Ик Дөрвдин хальмгудын 12-14 наста күүкдин хатхад уйсн ик сәәхн, 1912 җилд белдәд бүтәсн зург-шүтән болдг. Зәрм номтнрин темдглсәр эн зург шүтәг хальмгуд Орсин Цаһан хан Александр III-ин көшә босхҗ нееҗәсн цагт һарһҗ мөргүл кесн бәәҗ[13]. 1930-гч җилмүд күртл эн ик бурхна зург (эн зург шүтән өндртән 3 метр, өргндән 2 метр болна) Ик Дөрвдин Баһ Тугтна хурлд хадһлгдад, Уалн йосн ирсн цагт уга болад одв. 1946 җилд эн шүтәг Ставрополь балһсна музеин көдләч Татьяна Минаева Александровск базрт олҗ авад, соляд музейд авч ирв. Тер цагас авн хальмгудын зург шүтән тер музейд хадһлгдад бәәҗ[14], зәрм цагт Хальмг Таңһчдан хәрҗ ирәд, Элст балһсна Хальмг Таңһчин Н.Н. Пальмовин нертә үндстнә музейд үзүлгдҗ, олна тәкл-мөргүлин орн болна[15][16][17].

Темдглл

  1. ↑ Позднеев А.М. Очерки быта буддийских монастырей и буддийского духовенства в Монголии в связи с отношением сего последнего к народу. СПб, Тип. императорской академии наук, 1887. С. 69.
  2. ↑ Зелёная Тара (тиб. sgrol ljang ma)
  3. ↑ 1 2 Йөрәлин хан. Царь благих пожеланий. Сборник буддийских молитв. Под ред. Г.Б. Корнеева. Волгоград, Панорама, 2015. С. 54.
  4. ↑ 1 2 3 Источник блага и счастья. Сутры, Тантра, 21 восхваление и ритуал Тары. Институт общегуманитарных исследований, 2019. С. 118.
  5. ↑ 1 2 [Зорин А.В. Гимны Таре. Пер. с тиб., крит. текст, предисл., приложение А.В. Зорина. Москва, «Открытый мир», 2009. С. 20-21]
  6. ↑ 1 2 3 Ойратская версия истории Белой Тары. (Әовести о Багамай-хатун). Факсимиле рукописей. Иссл., транстлит., пер. с ойрат., коммент.Б.А. Бичеева. КИГИ РАН. Элиста, 2013. С. 24.
  7. ↑ Рерих Ю.Н. Тибетская живопись. Җенские божества
  8. ↑ Сарин герл. Хальмг литературин дурсхлмуд (XIII-XX зун җилмүдин эклц). Орчулснь Бадмин Андрей. Элст, Хальмг дегтр һарһач, 1991. С. 166.
  9. ↑ 1 2 3 Шараева Т.И. Изображения божеств в декоративном и прикладном искусстве калмыков. Зеленая Тара
  10. ↑ Менкенова К.В., Хабунова Е.Э. Культ богини Тары в сказочно-эпической традиции калмыков
  11. ↑ Легенды о празднике Цаган Сар
  12. ↑ Семь зёзд. Калмыцкие легенды и предания. Сост. Д.Э. Басаев. Элиста, Калм. кн. изд-во, 2004. С. 93-96
  13. ↑ Икона Зеленая Тара – уникальный шедевр из коллекции ставропольского музея-заповедника
  14. ↑ Буддийская икона с интересной судьбой
  15. ↑ Зеленая Тара на Калмыцкой земле
  16. ↑ НАЦИОНАЛЬНЫЙ МУЗЕЙ КАЛМЫКИИ ВНОВЬ ВСТРЕЧАЕТ ТАНКУ ЗЕЛЕНОЙ ТАРЫ.
  17. ↑ Калмыцкая танка « Зеленая Тара» прибыла вновь на родину
"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Ноһан_Дәрк&oldid=311014" халхас авсн